(Mfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah, Amir wa Hizb ut Tahrir, kwa maswali ya wafuasi wa ukurasa wake wa Facebook "Fiqhi")
Jibu la Swali
Kuuza Dhahabu
Swali:
Assalamu Alaykum Warahmatullahi Wabarakatuh. Kama mnavyojua ndugu yangu mpendwa, kuuza dhahabu hairuhusiwi kwa mkopo (malipo ya baadaye), bali ni lazima iwe mkono kwa mkono (papo hapo), kama ilivyoelezwa katika hadithi... Je, hukumu hii inahusu pia vito (mapambo)?
Swali hili linatokana na ukweli ufuatao:
Dhahabu inayouzwa kama vito ni ya karati 18 na siyo karati 24...
Kwani karati 24 ni dhahabu safi kwa asilimia 99.9, jambo ambalo hufanya iwe vigumu kuitengeneza kuwa vito. Ama karati 18, yenyewe ina asilimia 75 ya dhahabu na iliyobaki ni madini mengine kama shaba au chuma, jambo ambalo huifanya iwe rahisi kutengenezwa. Hali kadhalika, imewezekana kuipa dhahabu rangi kulingana na aina ya madini yaliyoongezwa. Kisha wakati wa kuuza vito hivi, sonara huongeza thamani ya utengenezaji juu ya bei ya dhahabu kulingana na uzito.
Je, vito katika hali hii huchukuliwa kama bidhaa yoyote ile iliyo na dhahabu ndani yake, ambapo inafaa kuuzwa kwa deni au kwa malipo ya baadaye? Au bado inachukuliwa kuwa ni dhahabu kwa sababu sehemu kubwa (robo tatu au 75%) ni dhahabu?
Na suala jingine ni pale sonara anapouza vito, tuseme kwa mfano kikuku (esura), ambacho ndani yake kina kipande kidogo kama vile kufuli (lock) ambacho si cha dhahabu (labda ni cha platinum au zircon au mfano wake). Kipande hicho hupimwa pamoja na vito hivyo, kinahesabiwa katika uzito, na kupigwa kwa bei ya dhahabu, yaani kinauzwa kana kwamba ni dhahabu. Je, hii inafaa ikiwa ni kipande kidogo sana? Au ni lazima bei yake itenganishwe? Au kichukuliwe kuwa ni sehemu ya gharama ya utengenezaji? Au mnaonaje?
Barakallahu fikum na Mwenyezi Mungu awalipe kila la kheri kwa niaba yetu, na mnasamehe kwa kuwashughulisha...
Jibu:
Wa Alaykumus Salam Warahmatullahi Wabarakatuh,
Kabla ya kujibu, ningependa kukuvutia umakini wako kwamba hukumu za kubadilisha fedha (sarf) kwa bidhaa za ribaa hazizingatii ubora wa aina moja na ubaya wa aina nyingine... Bidhaa za ribaa ni zile zilizotajwa katika hadithi iliyopokelewa na An-Nasa'i kutoka kwa Ubada bin al-Samit kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ amesema:
الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ تِبْرُهُ وَعَيْنُهُ وَزْنًا بِوَزْنٍ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ تِبْرُهُ وَعَيْنُهُ وَزْنًا بِوَزْنٍ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ مِثْلًا بِمِثْلٍ، فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى
"Dhahabu kwa dhahabu, chenga zake na vipande vyake, uzito kwa uzito; na fedha kwa fedha, chenga zake na vipande vyake, uzito kwa uzito; na chumvi kwa chumvi, na tende kwa tende, na ngano kwa ngano, na shayiri kwa shayiri, sawa kwa sawa, mfano kwa mfano. Basi yeyote atakayezidisha au kutaka kuzidishiwa, basi amefanya riba." (Sunan An-Nasa'i)
Hivyo, ukiuza bidhaa ya ribaa kati ya hizi kwa jinsi yake (aina ile ile), ni lazima iwe mfano kwa mfano bila kujali ubora wake. Ratili moja ya tende nzuri haijuzu kubadilishwa kwa ratili mbili za tende mbaya. Na pishi (sa') moja ya ngano nzuri safi haijuzu kubadilishwa kwa pishi mbili za ngano mbaya isiyo safi, na vivyo hivyo kwa shayiri na chumvi. Vilevile dhahabu; kipande cha dhahabu safi haijuzu kubadilishwa kwa kipande kimoja na nusu cha dhahabu isiyo safi, bali lazima iwe mfano kwa mfano, yaani kwa uzito ule ule.
Hukumu hizi maalum za kubadilisha fedha (sarf) ni tofauti na hukumu za miamala mingine ya dhahabu katika masuala mengine. Kwa mfano, katika Zaka, kinachozingatiwa ni dhahabu safi na fedha safi. Hivyo, zaka ya kipande cha dhahabu ya karati 24 ni tofauti na zaka ya kipande cha uzito ule ule cha dhahabu ya karati 18. Badala yake, dhahabu safi hukadiriwa wakati wa kuhesabu kiwango (nisab); kiwango cha dhahabu ya karati 24 ni gramu 85, lakini kiwango cha dhahabu ya karati 18 ni zaidi ya hapo kwa sababu imechanganywa na vitu vingine visivyo dhahabu kwa kiasi cha robo. Yaani, dhahabu ya karati 18 ina dhahabu safi inayolingana na robo tatu ya dhahabu ya karati 24. Hivyo basi, kiwango cha dhahabu ya karati 18 ni mara moja na thuluthi moja ya kiwango cha dhahabu safi, ambacho ni gramu 113.33. Kwa hiyo, yule anayemiliki gramu 85 za dhahabu safi ya karati 24 atakuwa amemiliki kiwango (nisab), na mwaka ukipita juu yake anatoa zaka yake 2.5% ya uzito wake. Lakini anayemiliki gramu 85 za dhahabu ya karati 18 bado hajamiliki kiwango hadi yale anayomiliki yafikie gramu 113.33; hapo mwaka ukipita anatoa zaka yake 2.5% ya uzito wake. Ni wazi hapa kwamba kinachozingatiwa katika zaka ni dhahabu safi.
Ama kuhusu kubadilisha fedha (sarf), hukumu zake ni maalum... Haijalishi bidhaa ya ribaa ni safi au si safi, nzuri au mbaya, halisi au iliyochanganywa na kitu kingine... lazima iwe mfano kwa mfano ilimradi bidhaa hiyo inauzwa kwa jinsi yake (aina yake), lakini kwa sharti kwamba vitu safi na visivyo safi viwe vimechanganywa pamoja, yaani havijatenganishwa, na dhahabu iwe ndiyo sehemu kubwa katika mchanganyiko huo kiasi kwamba inaitwa "dhahabu".
Dalili ya hayo ni hadithi iliyopokelewa na Abu Said amesema: Bilal alikuja na tende za aina ya barniy, Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akamuuliza:
مِنْ أَيْنَ هَذَا؟
"Hizi umezitoa wapi?"
Bilal akasema: "Tende tulizokuwa nazo zilikuwa mbaya, nikauza pishi mbili kwa pishi moja (ya hizi) ili aweze kula Mtume ﷺ." Hapo Mtume wa Mwenyezi Mungu akasema:
أَوَّهْ عَيْنُ الرِّبَا، لَا تَفْعَلْ، وَلَكِنْ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْتَرِيَ التَّمْرَ فَبِعْهُ بِبَيْعٍ آخَرَ، ثُمَّ اشْتَرِ بِهِ
"Awee! Hiyo ndiyo riba yenyewe, usifanye hivyo. Lakini ukitaka kununua tende, basi uza zako kwa mauzo mengine (kwa pesa), kisha ununue kwa hizo (pesa)." (Imepokelewa na Muslim). Pia imepokelewa na Abu Said na Abu Hurairah (r.a) kwamba: Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alimwajiri mtu mmoja huko Khaybar, naye akamletea tende za aina ya janib (nzuri sana). Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akamuuliza:
أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا؟
"Je, tende zote za Khaybar ziko hivi?"
Akasema: "Hapana, wallahi ee Mtume wa Mwenyezi Mungu! Sisi tunachukua pishi moja ya hizi kwa pishi mbili (za tende za kawaida), na pishi mbili kwa tatu." Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akasema:
لاَ تَفْعَلْ، بِعْ الجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ، ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا
"Usifanye hivyo, uza tende mchanganyiko (za kawaida) kwa dirhamu, kisha nunua tende nzuri (janib) kwa hizo dirhamu." (Al-Bukhari & Muslim). Na hili linahusu bidhaa zote za ribaa. Imekuja katika kitabu Al-Nidham al-Iqtisadi (Mfumo wa Kiuchumi) ukurasa wa 264 yafuatayo:
"(Mtu akimnunulia mwenzake dinari halisi kwa dinari mbili zisizo halisi haijuzu. Lakini akinunua dinari halisi kwa dirhamu za fedha, kisha akanunua dinari mbili zisizo halisi kwa dirhamu hizo inajuzu... Kwa yale aliyopokea Abu Said amesema: 'Bilal alimletea Mtume ﷺ tende za aina ya barniy, Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akasema: Hizi umezitoa wapi? Bilal akasema: Tende tulizokuwa nazo zilikuwa mbaya, nikauza pishi mbili kwa pishi moja ili Mtume ﷺ ale. Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akasema wakati huo: Awee! Hiyo ndiyo riba yenyewe, usifanye hivyo, lakini ukitaka kununua tende, uza kwanza kwa mauzo mengine, kisha ununue kwa hizo pesa.' (Imepokelewa na Muslim). Na Abu Said na Abu Hurairah pia walipokea: 'Kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ alimfanya mtu kuwa gavana wa Khaybar, akaja na tende za janib. Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akauliza: Je, tende zote za Khaybar ziko hivi? Akasema: Hapana, wallahi ee Mtume wa Mwenyezi Mungu, tunachukua pishi moja ya hizi kwa pishi mbili, na pishi mbili kwa tatu. Mtume wa Mwenyezi Mungu ﷺ akasema: Usifanye hivyo, uza tende mchanganyiko kwa dirhamu, kisha nunua tende za janib kwa dirhamu hizo.')" Mwisho.
Ni wazi kutokana na hayo yote kwamba bidhaa za ribaa katika suala la kubadilisha (sarf) lazima ziwe mfano kwa mfano bila kujali ubora wake ilimradi jina lililotajwa katika hadithi linatumika, iwe ni dhahabu kwa dhahabu, fedha kwa fedha, ngano kwa ngano, shayiri kwa shayiri, tende kwa tende, au chumvi kwa chumvi.
Kutokana na hayo, jibu la swali lako ni kama ifuatavyo:
1- Vito vilivyotengenezwa kwa fedha au dhahabu bila kujali karati yake, wakati wa kubadilishwa kwa aina ile ile lazima iwe mfano kwa mfano. Kwa mfano, kubadilisha dhahabu ya Rashadi kwa kikuku au... n.k., iwe ni karati 21 au 18, lazima iwe mfano kwa mfano. Nyongeza yoyote haijuzu, iwe ni gharama ya utengenezaji au faida... haijuzu. Suluhisho katika hali kama hii - ikiwa muuzaji au mnunuzi hataki mfano kwa mfano - ni kuuza kipande cha dhahabu kwa pesa taslimu, kisha kwa pesa hizo anunue kikuku, mkufu au aina nyingine yoyote.
2- Unaponunua kikuku cha dhahabu ambacho kina kipande cha "kufuli" kisicho cha dhahabu na hakijachanganywa nayo bali kinaweza kutenganishwa, basi kinatenganishwa na dhahabu inapimwa peke yake, na inauzwa peke yake kwa jinsi yake (dhahabu kwa dhahabu) mfano kwa mfano. Na kile kipande kinauzwa peke yake kwa bei itakayokubaliwa. Hii ni ikiwa ununuzi wa kikuku hicho cha dhahabu unafanywa kwa dhahabu.
Lakini ukitaka kununua kikuku cha dhahabu kilicho na kipande kingine kisicho cha dhahabu, na unataka kukinunua kwa pesa taslimu, basi mnaweza kukubaliana kwa bei yoyote mtakayoridhiana. Akikupimia chote kwa bei aliyokubaliana nawe, hakuna neno, kwa sababu hapa ununuzi ni wa jinsi mbili tofauti. Yaani unataka kununua kikuku kwa pesa za karatasi, hapa anaruhusiwa kupima kikuku chote pamoja na mchanganyiko wake na kukuuzia kwa bei mliyokubaliana mradi tu unanunua kikuku hicho kwa pesa isiyo dhahabu.
Ndugu yenu, Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah
Link ya jibu kutoka kwa ukurasa wa Amir kwenye Facebook
Link ya jibu kutoka kwenye tovuti ya Amir
Link ya jibu kutoka kwa ukurasa wa Amir kwenye Google Plus