(Mfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya wafuasi wa ukurasa wake wa Facebook "Fiqhi")
Jawabu la Swali
Kuingia kwa "لا" kwenye Kitendo "زال"
Kwa: Tamer Al-Haj Mohammad
Swali:
Assalamu Alaykum wa Rahmatullahi, angalizo kwa msimamizi wa ukurasa: umetumia neno "la zala", neno hili halitumiwi na kitendo cha mudhari' (wakati uliopo), ama likitumiwa na madhi (wakati uliopita) basi maana yake inakuwa ni "dua ya kutotoweka" na hili ni miongoni mwa makosa yaliyoenea... na usahihi ni "ma zala" katika madhi na "la yazalu" katika mudhari'... natumai utakubali ukosoaji wangu... Allah abariki juhudi zenu na amlinde kiongozi wetu na amnusuru.
Jibu:
Wa Alaykum Salam wa Rahmatullahi wa Barakatuh,
Nimeona angalizo lako kuhusu kuingia kwa "la" kwenye kitendo "zala" na kwamba unasema kuwa la ya kukanusha haiingii kwenye kitendo cha wakati uliopita isipokuwa ikiwa ni kwa ajili ya dua. Mwanzoni, ni jambo jema kwa kijana kujishughulisha na lugha, lakini ni vizuri kuizunguka mada hiyo kutoka pande zake zote. Na kwa kujibu angalizo lako nasema:
1- Hakika kitendo "zala" na wakati wake uliopo "yazalu" kinatofautiana na vitendo vingine vya wakati uliopita, kwani kuingia kwa la ya kukanusha kwenye kitendo cha wakati uliopita "zala" kunaleta maana ile ile inayotokana na kuingia kwa la ya kukanusha kwenye kitendo cha wakati uliopo "yazalu". Yaani, mada hapa si kuingia kwa la ya kukanusha kwenye kitendo cha wakati uliopita, bali ni kana kwamba imeingia kwenye kitendo cha wakati uliopo. Hivyo ukisema "la zala fulanun jalisan" basi maana ya wakati uliopita imegeuzwa kuwa wakati uliopo kana kwamba unasema "la yazalu fulanun jalisan". Sifa hii katika kitendo "zala" pamoja na la ya kukanusha karibu haipatikani kwenye vitendo vingine vya wakati uliopita, na narudia tena kuzungumzia "zala-yazalu". Kwa msingi huo, la ya kukanusha inaingia kwenye "zala" uingiaji wa kawaida kwa ajili ya dua na yasiyokuwa dua:
أ- Ama kwa ajili ya dua, ni kama kusema kumwambia rafiki yako: la zilita bikhayr (uendelee kuwa kheri).
ب- Ama kwa yasiyokuwa dua, kama ilivyo katika Hadithi: Abu Bakr al-Faryabi (aliyekufa mwaka 301 H) ametoa katika kitabu chake "Al-Qadar" Hadithi ya Nafi' kutoka kwa Ibn Umar, amesema: Amesema: Ummu Salama amesema: Ewe Mtume wa Allah,
لَا زَالَ يُصِيبُكَ فِي كُلِّ عَامٍ وَجَعٌ مِنْ تِلْكِ الشَّاةِ الْمَسْمُومَةِ الَّتِي أَكَلْتَ
"Bado unapatwa kila mwaka na maumivu kutokana na yule kondoo mwenye sumu uliyemla."
Amesema: Mtume wa Allah (saw) akasema:
مَا أَصَابَنِي شَيْءٌ مِنْهَا إِلَّا وَهُᴯُ مَكْتُوبٌ عَلَيَّ وَآدَمُ فِي طِينَتِهِ
"Hakuna kilichonipata katika hicho isipokuwa kimeandikwa juu yangu tangu Adamu akiwa katika udongo wake."
Ni wazi hapa kwamba "la zala" si kwa ajili ya dua.
2- Na inafaa kutaja kuwa habari (khabar) ya la zala huwa inaambatana na jina lake (ism) kulingana na mazingira, iwe uambatanaji huo ni wa muda mrefu au mfupi: Ahmad Al-Hazimi anasema katika kitabu chake Sharh Alfiyyah Ibn Malik (Ibn Malik aliyekufa mwaka 672 H): (Na maana ya zala na dada zake inaashiria kuambatana kwa sifa na mwenye kusifiwa tangu alipokuwa tayari kuipokea, wanazuoni wa nahau wamekubaliana kuwa vitendo hivi vinne vyote vina maana moja "zala, bariha, fati'a, infakka" kwa maana moja inayoashiria kuambatana kwa sifa kwa mwenye kusifiwa; sifa ambayo ni khabari yake, kwa mwenye kusifiwa ambaye ni jina lake, lakini kila uambatanaji ni kulingana na sentensi. "la zala Zaydun 'aliman" - Asili katika kusifika na elimu ni muda wa kubaki kwake tangu aliponusa harufu ya elimu mpaka kufa kwake, hii ndiyo asili yake. "la zala Zaydun qa'iman" - hili hutengana nalo wakati fulani na si wakati mwingine... "la zala Zaydun sa'iman" katika wakati wa saumu, ama jua likizama basi wakati unaisha...) Mwisho.
Kama unavyoona, watu wa lugha wanatumia "la zala" matumizi ya kawaida kwa ajili ya dua na yasiyokuwa dua.
2- Vitendo vingine vya wakati uliopita:
أ- Dua huwa ndiyo inayotawala zaidi katika kuingia kwa "la" juu yake, hivyo unamuombea adui kwa kusema: la nasarahullah (Allah asimnusuru).
ب- Matumizi yake kwa ajili ya kukanusha pamoja na la ni nadra kwa kuzingatia kuwa wakati uliopita tayari umeshatokea hivyo hakuna maana ya kuukanusha. Katika hili inatofautiana na zala kwa sababu kuingia kwa la ya kukanusha kwenye zala kunaigeuza kuwa wakati uliopo hivyo inakuwa na maana ya lam yazal, ama vitendo vingine vya wakati uliopita vinabaki kuwa vya wakati uliopita kwa kuingia kwa la juu yake na ndio maana matumizi yake kwa kukanusha pamoja na la yakawa nadra, lakini hutumika kwa kukanusha katika hali maalumu ikiwemo:
- Inakuwa kwa ajili ya kukanusha ikikaririwa kama:
فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى
"Kwa maana hakusadiki wala hakuswali." (QS Al-Qiyamah [75]: 31)
- Inayumba kati ya kukanusha (nafi) na kuhimiza (tahdhidh) ikiwa imetanguliwa na herufi Fa na haikukaririwa kimatamshi na ikatafutwa dalili ya kutoa uzito kama:
فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ
"Lakini hakupita njia ya mpandio iliyo ngumu." (QS Al-Balad [90]: 11). Hapa inaweza kueleweka kama ifuatavyo:
Kwa kukanusha kama ilivyokuja katika "Ma'ani al-Qur'an" ya Al-Akhfash (Aliyekufa 215 H): (Na amesema Subhaanahu ﴿فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ﴾ yaani hakupita)... Na kama ilivyokuja katika Tafsiri ya "Al-Kashaf" ya Al-Zamakhshari (Aliyekufa 538 H) ambapo aliichukulia kuwa ni ya kukanusha na kwamba imekaririwa katika maana akasema: (... Ikiwa utasema: "la" inayoingia kwenye wakati uliopita haitokei isipokuwa ikiwa imekaririwa, sasa kwa nini haikukaririwa katika maneno fasaha zaidi? Nasema: Imekaririwa katika maana, kwa sababu maana ya ﴿فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ﴾ ni kuwa hakukomboa mtumwa, wala hakumlisha maskini. Huoni kuwa ametafsiri kupita njia ngumu kwa hayo?...)... Na kama ilivyokuja katika Mughni al-Labib cha Abdullah bin Yusuf "Ibn Hisham" (Aliyekufa 761 H) ambapo anasema: (Na ama kauli yake Subhaanahu wa Ta'ala ﴿فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ﴾ basi hakika la humo imekaririwa katika maana kwa sababu maana yake ni: hakukomboa mtumwa wala hakumlisha maskini kwa sababu hiyo ndiyo tafsiri ya Al-Aqaba kama alivyosema Al-Zamakhshari)...
Kwa ajili ya kuhimiza:
Ilivyokuja katika kitabu Ma'ani al-Qur'an cha Al-Kisa'i aliyekufa (189 H) ukurasa wa 248 katika Surah Al-Qiyamah: (... na kauli yake Ta'ala ﴿فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ﴾... maana yake ni: hivi hakupita njia ngumu, yaani: kwa nini hakupita, kisha herufi alif ya kuulizia ikafutwa.) Mwisho.
Na ilivyokuja katika tafsiri ya "Abu Muhammad Sahl al-Tustari" (Aliyekufa 283 H): (Kauli yake Ta'ala: ﴿فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ﴾ amesema: yaani kwa nini hakuvuka Sirat na Aqaba iliyo mbele yake...) Na imekuja katika tafsiri ya Al-Tabari na Ibn Kathir kwa maana hiyo hiyo pia yaani "Halla", na Al-Qurtubi ameweka katika tafsiri yake maana zote mbili: maana ya "lam" (haku-) na maana ya "halla" (kwa nini haku-).
Muhtasari:
1- "la" inaingia kwenye "zala-yazalu" uingiaji wa kawaida kwa ajili ya dua na yasiyokuwa dua.
2- Ni nadra kwa "la" kuingia kwenye vitendo vingine vya wakati uliopita kwa kuzingatia kuwa wakati uliopita tayari umeshatokea hivyo hakuna maana ya kuukanusha.
3- Lakini inaingia kwenye vitendo vya wakati uliopita katika hali maalumu, na miongoni mwa hali hizi ni: ikikaririwa, na ikitanguliwa na herufi Fa.
4- Na kwa hilo, kile alichoweka msimamizi katika kusema "Mgogoro la zala unaendelea nchini Uturuki" ni sahihi.
Huu ndio upeo wa elimu yangu katika suala hili, na juu ya kila mwenye elimu yupo mjuzi zaidi.
Ndugu yenu Ata Bin Khalil Abu Al-Rashtah
19 Dhul Hijjah 1437 H Inayolingana na 21/09/2016 M
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Facebook
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Google Plus
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Twitter
Kiungo cha jibu kutoka kwenye tovuti ya Amir