(Mfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata Bin Khalil Abu al-Rashtah, Amir wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya wafuasi wa ukurasa wake wa Facebook "Fiqhi")
Jibu la Swali Kuhusu Al-Qadha wal-Qadar
Kwa Ahmad Nadhif
Swali:
Assalamu Alaikum Warahmatullahi Wabarakatuh. Imekuja katika kitabu At-Taysir fi Usul at-Tafsir ukurasa wa 44: "...au ya nakili (mapokezi), yaani kwa njia ya mapokezi ya yakini kutoka kwa Allah (swt) katika Kitabu chake kitukufu au kutoka kwa Mtume wake ﷺ katika hadithi yake mutawatir kutoka kwake ﷺ kama vile kuamini mambo ya ghaibu, Malaika, Vitabu vilivyoteremshwa hapo awali, Mitume waliopita, Siku ya Mwisho, na Qadar kheri yake na shari yake. Anasema (swt) katika Surah an-Nisa aya ya 136:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا
"Enyi mlioamini! Mwaminini Allah na Mtume wake, na Kitabu alichokiteremsha kwa Mtume wake, na Kitabu alichokiteremsha kabla yake. Na anayemkufuru Allah, Malaika wake, Vitabu vyake, Mitume wake, na Siku ya Mwisho, basi huyo amepotea upotevu wa mbali." (QS an-Nisa [4]: 136)
Na anasema swalatu na salamu zimfikie yeye, akijibu swali la Jibril (as) kuhusu imani katika hadithi: 'Ni kumwamini Allah, Malaika wake, Vitabu vyake, Mitume wake, Siku ya Mwisho na kuamini Qadar (makadirio) kheri yake na shari yake inatoka kwa Allah Ta'ala'" mwisho wa nukuu.
Nina swali ninaloomba ufafanuzi kutoka kwenu. Ikiwa hadithi iliyotajwa ni mutawatir kiasi cha kujengea imani ya Qadar juu yake, kwa nini haikutajwa katika kitabu Ash-Shakhsiyyah al-Islamiyyah Juzuu ya 1 wakati wa kujadili kuhusu itikadi (Akida) ya Kiislamu? Badala yake, mwandishi wa kitabu hicho (rehma za Allah ziwe juu yake) anasema kuwa imani katika Al-Qadha wal-Qadar imejengwa juu ya dalili ya kiakili (dalil aqli).
Jazaaka Allahu khayra, wassalamu alaikum warahmatullahi wabarakatuh.
Jibu:
Walaikum Assalam Warahmatullahi Wabarakatuh,
Kabla ya kuanza jibu, ningependa kukuelekeza kwenye mambo mawili ambayo inaonekana una mkanganyiko kwayo. Mambo haya ni "Al-Qadar" iliyokuja katika aya na hadithi, na istilahi ya "Al-Qadha wal-Qadar". Hizi ni mada mbili tofauti na si mada moja. Mada ya "Al-Qadha wal-Qadar" uliyoisoma katika kitabu An-Nidham au Ash-Shakhsiyyah ni tofauti na "Al-Qadar" iliyokuja katika hadithi unayoulizia.
Na sasa hapa kuna jibu la swali lako:
1- Kilichokuja katika upokezi wa Muslim kuhusu kauli ya Mtume ﷺ akijibu swali la Jibril (as) kuhusu imani:
قَالَ: «أَنْ تُؤْمِنَ بِاللهِ، وَمَلَائِكَتِهِ، وَكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ، وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ»
"Alisema: Ni kumwamini Allah, Malaika wake, Vitabu vyake, Mitume wake, Siku ya Mwisho, na kuamini Qadar (makadirio) kheri yake na shari yake." (HR Muslim)
Hadithi hii si hadithi mutawatir, bali ni habari ya mtu mmoja (khabar ahad) iliyo sahihi. Pamoja na hayo, kuitumia kama dalili katika sehemu uliyotaja kwenye kitabu At-Taysir fi Usul at-Tafsir ni ushahidi sahihi, kwa sababu imewekwa kama dalili ya kile kinachotakiwa kuaminiwa na haikuwekwa kama dalili ya mada ambayo imani yake inatakiwa (yaani dhati ya mada yenyewe). Kwani kutakiwa kwa imani katika Uislamu kunakuwa kupitia aya na hadithi kutoka kwa Mtume wa Allah ﷺ, na hata kupitia barua alizotuma ﷺ; Mtume ﷺ alituma barua na wajumbe aliowatuma kwa wafalme akiwalingania katika Uislamu...
2- Lakini wakati wa kusimamisha hoja kwamba "Al-Qadar" ni sehemu ya itikadi na mwenye kuikataa ni kafiri, na wakati wa kuthibitisha kuwa hiyo ni elimu ya Allah na kwamba kila kitu kimeandikwa tangu azali katika Ubao uliohifadhiwa (Lauh al-Mahfuz), hapo hutumiwa dalili za mkato (adilla qat'iyyah). Hivyo basi, hutajwa aya za mkato zinazohusu Qadar kwa maana ya ukadiriaji tangu azali, yaani kwamba hakuna kitu ardhini wala mbinguni ila Allah anakijua tangu azali, na kimekadiriwa tangu azali na kuandikwa katika Lauh al-Mahfuz tangu azali... Miongoni mwa aya hizi za mkato ni:
Kauli yake Ta'ala:
إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ
"Isipokuwa mke wake; tumemkadiria kuwa atakuwa miongoni mwa watakaobaki nyuma." (QS al-Hijr [15]: 60)
Neno "Qaddarna" (tumekadiria) katika aya hii lina maana ya ukadiriaji tangu azali. Na kauli yake Ta'ala:
وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا
"Na anayemtegemea Allah, Yeye humtosha. Hakika Allah anatimiza amri Yake. Hakika Allah amekwishajalia kila kitu kipimo chake." (QS at-Talaq [65]: 3)
Na maana ya "kila kitu kipimo chake" (qadran), yaani kwa kila kitu kuna ukadiriaji na wakati maalumu, na kinachokusudiwa ni ukadiriaji tangu azali. Na kauli yake Subhanahu wa Ta'ala:
قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
"Sema: Halitatusibu ila lile alilotuandikia Allah, Yeye ndiye Mlinzi wetu. Na kwa Allah wategemee Waumini." (QS at-Tawbah [9]: 51)
Maana yake ni kuwa halitatusibu ila kile alichotuandikia Allah tangu azali na alichotukadiria, na sisi tunamtegemea Allah. Na kauli yake Ta'ala:
وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ
"Na hakuna mnyama yeyote katika ardhi, wala ndege arukaye kwa mabawa yake mawili, ila ni umma kama nyinyi. Hatukupuuza katika Kitabu kitu chochote." (QS al-An'am [6]: 38)
Maana yake ni kuwa ni umma kama nyinyi ambao riziki zao, ajali zao, na vitendo vyao vimeandikwa, kama riziki zenu, ajali zenu, na vitendo vyenu vilivyoandikwa. Hatukuacha wala hatukusahau chochote katika Lauh al-Mahfuz. Hapa neno "Kitabu" limetumika kumaanisha Lauh al-Mahfuz, yaani kila kitu kimeandikwa katika Lauh al-Mahfuz, na hii ni istiara (kinaya) ya elimu ya Allah, yaani hakuna kitu ila Allah anakijua. Na kauli yake Ta'ala:
عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ
"...Mjuzi wa ghaibu; hakifichiki Kwake hata uzito wa sisimizi mbinguni wala ardhini, wala kilicho kidogo kuliko hicho wala kikubwa zaidi, ila kimo katika Kitabu chenye kubainisha." (QS Saba [34]: 3)
Yaani kimeandikwa katika Lauh al-Mahfuz, ambayo ni istiara ya elimu yake Subhanahu kwa dalili ya aya yenyewe.
3- Na ni vyema kutaja kuwa Qadar kwa maana hii, yaani ukadiriaji tangu azali au uandishi katika Lauh al-Mahfuz au elimu ya Allah Subhanahu kwamba jambo fulani litatokea, haimaanishi kutegemea elimu ya Allah ya kutokea kwa kitendo hicho na kuacha kutumia njia za kukitekeleza, au kuacha kufuata sababu (asbab) na vilivyosababishwa (musabbabat). Hii ni kwa sababu elimu ya Allah haijafunuliwa kwa yeyote ili ajue kama jambo litatokea au halitatokea. Kwa hivyo, haiwezekani kujua jambo kuwa litatokea au halitatokea ila baada ya kuchukua njia za kukitekeleza na kuanza kukifanya, na baada ya hapo ndipo ukweli hufunuka kuhusu kuwepo kwa kitendo au kutokuwepo kwake. Kutokana na hapa, haifai kwa yeyote kutegemea elimu ya Allah na kuacha kazi. Jambo hili lilikuwa gumu kwa Maswahaba, hivyo Mtume ﷺ akawatahadharisha wasitegemee (bila kufanya kazi), na akawaamuru wafanye kazi. Bukhari amepokea kutoka kwa Ali (kw):
«فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ الْقَوْمِ: أَلاَ نَتَّكِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: لاَ، اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ، ثُمَّ قَرَأَ: فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى الآيَةَ»
"Mtu mmoja miongoni mwa watu akasema: Je, tusiache kufanya amali na kutegemea (makadirio) ewe Mtume wa Allah? Akasema: Hapana, fanyeni kazi, kwani kila mmoja amerahisishiwa (kile alichoumbiwa). Kisha akasoma: 'Ama anayetoa na akamcha Mungu...'" (Hadithi)
Huu ni ushahidi wa wazi kuwa imani ya Qadar haimaanishi kulemaa na kutegemea tu, kwa sababu Qadar na uandishi, yaani elimu ya Allah, haijafunuliwa kwa yeyote katika viumbe; sasa atategemea nini?
Kwa ajili hiyo, Mtume ﷺ alimwambia yule aliyemuuliza "je, tusiache kufanya amali na kutegemea?": "Hapana", yaani alimkataza kutegemea tu bila kufanya juhudi, na hakuishia hapo bali alimwambia pia: "fanyeni kazi", yaani alimuamuru kufanya kazi. Kwa hiyo, imani ya Qadar haimaanishi kuacha kufanya kazi.
Natumai kuwa jibu la swali lako kuhusu Qadar limekuwa wazi sasa.
Ndugu yenu Ata Bin Khalil Abu al-Rashtah
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Facebook
Kiungo cha jibu kutoka kwenye tovuti ya Amir
Kiungo cha jibu kutoka kwenye ukurasa wa Amir kwenye Google Plus