Swali: Mgogoro wa Darfur nchini Sudan umepamba moto kwa kiasi kikubwa, sasa ni nini ukweli wa mgogoro huu na nani yuko nyuma yake? Na kwa nini serikali ya Sudan imeuacha uongezeke?
Jibu: Suala la Darfur limechochewa kwa njia ya "moto" wakati wa mazungumzo yanayoendelea kati ya harakati ya mwasi Garang na serikali ya Sudan. Sababu tatu zimechangia kuibuka na kuongezeka kwake:
Ushindani wa ndani wa ardhi na malisho, kuingiliwa na kuchochewa kwa tatizo hilo kutoka nje, na kabla na baada ya haya yote, ni uzembe wa serikali ya Sudan katika kusimamia mambo ya raia wake (ri’ayah) usimamizi ambao Uislamu umeufanya kuwa wa lazima kupitia uadilifu na wema.
Kuhusu ushindani wa ndani, Darfur inakaliwa na makabila ya Fur ya Kiafrika na makabila mengine yenye asili ya Kiarabu. Migogoro ilianza Darfur kutokana na kupungua kwa maliasili huku kukiwa na ongezeko kubwa la wanyama na maeneo ya kilimo, pamoja na hamu ya baadhi ya makabila ya Kiarabu ya wafugaji wa ngamia kumiliki ardhi kwa ajili ya malisho. Kwa upande mwingine, makabila ya Fur ya Kiafrika yalikataa Waarabu kushiriki ardhi na malisho, wakijiona kuwa wamiliki halali kama urithi kutoka kwa mababu zao.
Uasi ulianza kwa kutegemea kabila la Zaghawa, na walitaka kuingiza makabila mengine, wakaanza kuyatisha kwa mashambulizi na kutoza kodi za lazima. Makabila yalijikuta mbele ya machaguo mawili: ama kujiunga na uasi au kuunda wanamgambo wa kuyalinda dhidi ya mashambulizi. Makabila haya yakaunda wanamgambo ambao walipata nguvu haraka kutokana na kuenea kwa silaha Darfur, zilizotoka nchi jirani. Hali hii ilipelekea mambo kuwa mabaya na magumu zaidi siku baada ya siku; maelfu ya maisha yamepotea, mamia ya vijiji vimechomwa moto, na mamia ya maelfu wamefukuzwa makwao, wasio na kitanda wala kifuniko isipokuwa ardhi na mbingu, na baadhi yao walikimbilia Chad ili kunusurika na moto wa Darfur.
Kuhusu uingiliaji na uchochezi wa nje, waliochochea matukio ya Darfur na kuunda mgogoro huo ni Waingereza na Wafaransa, hususan Ufaransa na Uingereza. Ushahidi wa hili ni kwamba waasi kutoka makabila ya Fur ya Kiafrika walipewa msaada kutoka Chad, ambayo watawala wake ni vibaraka wa Ufaransa, kwa upande wa vifaa na kuwa kituo cha kuanzia na kimbilio, huku London ikifanya kazi kama jukwaa la habari kwa viongozi wa harakati ya uasi.
Kuhusu Marekani, ilijaribu kumlinda kibaraka wake Bashir kwa kutosheka na matamshi tu, na haikuamuru serikali ya Bashir kuacha kuwakandamiza waasi, ingawa ilikuwa na uwezo wa kufanya hivyo. Lakini baada ya mgogoro huo kuwa mkubwa na kugeuka kuwa janga la kibinadamu, mashirika ya kibinadamu na Umoja wa Mataifa – kwa msukumo wa Ulaya – yaliishinikiza Sudan na kuitaka iache kuunga mkono wanamgambo wa Kiarabu (Janjaweed) ambao walifanya vitendo vya ukatili dhidi ya Waafrika kama inavyodaiwa.
Baada ya vyombo vya habari kuangazia matukio ya Darfur kulingana na idadi ya vifo vilivyofikia maelfu na wakimbizi waliofikia milioni moja, na baada ya vyombo hivi kuuita kile kinachotokea Darfur kuwa ni janga kubwa zaidi la kibinadamu katika karne hii, na kwamba jumuiya ya kimataifa lazima iingilie kati mara moja kwa sababu kutokuingilia huku kunamaanisha kifo cha maelfu ya Waafrika kila mwezi; baada ya hayo yote, Marekani ilijikuta ikilazimika kuingilia kati na kuongoza mkondo huo. Iliiamuru serikali ya Sudan kusitisha mkasa huo kupitia maombi kadhaa: ikiwemo kutuma polisi 6,000 wa Sudan kwenda Darfur kulinda usalama wa raia wa Kiafrika, kuvunja wanamgambo wa Janjaweed, na kuwapokonya silaha. Mwakilishi wa Sudan katika Umoja wa Mataifa alitangaza kuwa kikosi hicho cha polisi kilikamilika tarehe 22/07. Alipoulizwa kuhusu muda utakaohitajika kuwapokonya silaha Janjaweed, alisema hakuna anayejua.
Lakini Wazungu hawakutosheka na hatua hizi za Marekani, walidai kuwekewa vikwazo Sudan na kutumwa kwa vikosi vya kigeni visivyo vya Sudan kwenda Darfur. Ulaya, hususan Ufaransa, ilianza kutilia shaka jukumu la Marekani katika kuweka vikwazo dhidi ya Sudan.
Wakati huo huo, msimamo wa Uingereza ulikuwa wa kiuadui kwa namna ya ajabu dhidi ya serikali ya Sudan, na Uingereza ilikuwa nyuma ya kuiaibisha Marekani kwa kuchochea, kutia chumvi, na kutoa matamshi ya uchokozi dhidi ya serikali ya Sudan.
Marekani ilitaka kutolichochea tatizo la Darfur mpaka baada ya kumaliza suala la Kusini na kutia saini makubaliano kati ya Garang na serikali ya Sudan, na kufuata hatua hizo ili kuzikamilisha kisha ihamie Darfur. Ama Ulaya: Ufaransa na Uingereza zilitaka kulichochea tatizo hilo na kuifanya hali iwe ya moto kwa wakati mmoja ili kuiletea matatizo serikali ya Bashir inayofungamana na Marekani ili kuiangusha au kuipenyeza.
Kaimu Balozi wa Marekani mjini Khartoum, Gerald Kalushi, katikati ya mwezi Mei uliopita 2004, alitangaza kuwa hali katika mkoa wa Darfur magharibi mwa nchi inawakilisha mada muhimu katika faili la haki za binadamu nchini Sudan, na akaongeza kuwa ana mashaka juu ya kuhusisha mchakato wa amani Kusini na kufikiwa kwa amani katika mkoa wa Darfur. Hii inaashiria kuwa Marekani inafanya juhudi kukamilisha mipango ya kutenga Kusini kisha ihamie kulenga maeneo ya Kaskazini.
Lakini Ulaya: Ufaransa na Uingereza walitambua nukta hii, wakajikita katika kuchochea tatizo la Darfur kijeshi, kisiasa, na kiamahali ili kuiaibisha Marekani na kuyumbisha hali ya utawala wa Bashir unaoegemea Marekani, baada ya Marekani kuweza kuwa na nafasi kubwa katika suala la Kusini na kuweka kando nafasi ya Ulaya. Hivyo Ulaya: Ufaransa na Uingereza, walitaka kuwa na nafasi yenye ushawishi huko Darfur ili kufidia nafasi yao dhaifu Kusini.
Pamoja na hayo, Marekani inaonekana kama inataka kuizuia Ulaya katika tatizo la Darfur, ndiyo maana ilichukua hatua ya kwanza na kuwasilisha tarehe 22/07/2004 mradi kwa Baraza la Usalama (unaofanyiwa majadiliano sasa) unaoionya Sudan kurekebisha mambo na kuipa muda wa mwezi mmoja vinginevyo itakabiliwa na vikwazo, wakati Ulaya ilitaka uingiliaji wa kijeshi na vikwazo bila kutoa muda. Powell alitangaza wakati wa mkutano wake na Annan kwa waandishi wa habari tarehe 22/07 akisema hakuna haja ya suluhu ya kijeshi sasa bali serikali ya Sudan inapaswa kulishughulikia tatizo hili, yaani hakukubaliana na tamshi la Blair siku hiyo hiyo ya 22/07/2004 la kutoukataa uingiliaji wa kijeshi nchini Sudan, ambapo alipendekeza kutuma wanajeshi wake (5,000) kwenda Darfur.
Hii haina maana kwamba Marekani inaitakia heri Darfur, bali inaitakia shari lakini kwa hatua kwa hatua mpaka imalize kabisa kukamilisha mgawanyo wa Kusini iliyoanza. Ulaya inatambua hatari ya mpango huu wa Marekani, ndiyo maana ikalichochea suala hili sasa ili kuyumbisha utawala wa sasa wa Sudan unaoegemea Marekani na wakati huo huo Ulaya ishikilie sehemu ya kamba za suala la Darfur ili isiwekwe kando kama ilivyotokea Kusini mwa Sudan ambapo Marekani ilichukua suala hilo.
Kwa ufupi, Marekani ililazimika kuchukua hatua hizi dhidi ya serikali ya Sudan baada ya kuaibika mbele ya maoni ya umma ya kimataifa kutokana na mgogoro wa Darfur ambao ulitiwa chumvi haraka na kwa ghafla. Ikiwa tatizo lingebaki ndani ya mipaka inayokubalika kimataifa na chini ya udhibiti na halikukuzwa, Marekani isingeingilia kati, lakini walioikuza ni wengine, hususan Ufaransa na Uingereza.
Hivyo, uingiliaji na uchochezi wa nje una nafasi kuu katika uasi wa Darfur.
Ama uzembe wa serikali ya Sudan katika kusimamia mambo na kuchanganyikiwa kwake katika kushughulikia suala hilo, ni wazi kutokana na kuliacha tatizo hili likue na kuongezeka ingawa matatizo kama haya katika maeneo ya kikabila ni jambo la kawaida. Darfur ni mkoa wa Sudan ulioko magharibi mwa Sudan kwenye mpaka na Chad, na eneo la mkoa huu ni karibu sawa na eneo la Ufaransa, na unakaliwa na makabila ya Kiarabu na Kiafrika ambayo yote ni ya Waislamu. Mkoa uliitwa Darfur kutokana na makabila ya Kiafrika ya Fur, na makabila ya Kiarabu kama Zaghawa yalikuja na kushirikiana nayo katika maisha, dini, na hatima.
Matatizo yaliyokuwa yakitokea kawaida kati ya makabila yalikuwa ya jadi na rahisi yanayohusiana na maeneo ya kilimo, umwagiliaji, malisho, na sehemu za maji, na matatizo haya yalikuwa yakipata suluhu haraka kupitia viongozi wa makabila. Inajulikana kuwa aina hii ya matatizo inachukuliwa kuwa jambo la kawaida katika maeneo yote ya kikabila, na ni sehemu ya migogoro ya asili inayotokea katika jamii za kikabila zinazohama.
Lakini migogoro hii badala ya serikali kuitatua kwa hekima, ufahamu, na wema katika kusimamia mambo, kwa kufanya kazi ya kutoa malisho kwa wamiliki wa mifugo na kutoa mahitaji ya kilimo na umwagiliaji kwa wamiliki wa ardhi na wakazi wa vijiji, kwa kuwakusanya pande zote mbili na kuwasimamia bila ubaguzi na kuzuia tatizo kuwa uwanja wa uingiliaji kati, serikali ilifanya kinyume na hivyo. Iliacha mambo kati ya Waislamu, Waarabu na Waafrika, yaongezeke na kuwa magumu, na kuenea kwa wanamgambo wa Kiafrika wanaoungwa mkono na Ufaransa kupitia Chad, wakilishwa na vyombo vya habari kupitia Uingereza, kisha kwa siri kupitia mwasi wa Kusini Garang, na kisha wanamgambo wa Kiarabu wanaoungwa mkono na serikali. Hivyo mambo yakachanganyikana, uhalifu ukaenea na watu wakakoseshwa makazi, na serikali iliwaacha wanamgambo wapigane bila yenyewe kama serikali kuweka kikomo kwa kusimamia mambo ya pande zote mbili. Kama si Marekani kuaibishwa na Ulaya na kisha kuingilia kati na kuiamuru serikali ya Sudan kuingilia kati kama serikali katika kutatua tatizo, wanamgambo wangeendelea kupigana katika uwanja usio na serikali wala mfumo wake.
Hivyo, badala ya serikali ya Bashir kuwashirikisha wanamgambo hao na kufanya suluhu kati ya makabila, ilifanya mambo yawe makubwa na kutumia vikosi vyake vya jeshi la nchi kavu na anga katika kuunga mkono Janjaweed, na hivyo kuwasha cheche za mapigano ya umwagaji damu kati ya Waislamu. Kisha ikaanza kuchanganyikiwa katika kutatua tatizo na kusubiri suluhu kutoka nchi nyingine, bali inasubiri kutoka kwa John Garang, mwasi wa Kusini aliyetenganisha Kusini na Sudan. Waziri wake wa mambo ya nje alitangaza tarehe 14/05/2004 akisema: "Nyinyi – akimuhutubia Garang – mna uhusiano na vikosi vya uasi huko Darfur na lazima muwe na nafasi chanya katika kutatua suala hili." Na kabla ya hapo, afisa wa serikali anayehusika na kamati za serikali ya Sudan zinazohusika na kutekeleza mapendekezo ya serikali huko Darfur alitangaza: "Suluhu ya mwisho ya tatizo la Darfur lazima iwe kupitia John Garang baada ya tatizo la Kusini kutatuliwa na yeye kuja Khartoum kufanya kazi kama Makamu wa Rais, kwa sababu Garang ndiye mwenye uwezo zaidi wa kutatua migogoro kama hii kwani ana uzoefu mrefu kwayo."
Viongozi hawa wanasema kauli hizi huku wakitambua kuwa harakati ya Garang inalisha uasi huko Darfur. Waziri wa mambo ya nje wa Sudan alijibu katika mojawapo ya mahojiano yake ya tarehe 14/05/2004, alijibu swali la mwandishi wa habari: Je, unaona harakati ya Garang inahusika na uasi wa Darfur? Waziri akajibu: Ndiyo. Pamoja na hayo, viongozi wa Sudan wanamuomba Garang awatatulie tatizo hilo, na bila shaka suluhu anayoitaka kwa mkoa wa Darfur ni kwamba ujitenge na Sudan kama ulivyojitenga Kusini.
Hivyo ndivyo udhalili ulivyofika katika serikali ya Sudan kumuomba kiongozi wa uasi wa Kusini atibu uasi wa Darfur!
Bado serikali ya Sudan inashughulikia hali hiyo kwa njia ambayo itasababisha hali kuwa mbaya zaidi Darfur na maeneo mengine ya Kaskazini. Licha ya kujua kuwa mashirika ya kutoa misaada yanasafirisha silaha kwa waasi huko, ilikubali kurejeshwa kwa kazi za mashirika hayo huko, na ikakubali vikosi vya uangalizi vya Kiafrika ambavyo vitatoa kinga kwa waasi ili waweze kukusanya safu zao na kujiandaa kwa uasi upya. Waziri wa mambo ya nje wa Sudan alipoulizwa katika mahojiano yayo hayo yaliyotajwa hapo juu: Je, unafurahia makubaliano haya yanayoruhusu kuingia kwa vikosi vya Uganda kusini mwa Sudan? Alijibu – "Je, utakuwa na furaha na kila unachofanya? Wakati mwingine unafanya vitu kwa sababu lazima inahitajika." Na hii inatokana na kujua kwake kile ambacho vikosi kama hivyo vitafanya katika kuchochea uasi na kuuunga mkono.
Inashangaza kwamba serikali ilichukizwa na kujiondoa kwa mashirika ya Umoja wa Mataifa yanayoitwa ya kibinadamu kutoka Darfur, ikiwaomba wabaki kusimamia mambo ya raia wa Darfur, huku serikali ikijua kabla ya wengine kwamba mashirika haya yanafanya kazi tu kusambaza fitina na kusafirisha silaha katika masanduku ya misaada na kuwasiliana na vyanzo vya uasi, kama ilivyotokea kwa ndege ya Umoja wa Mataifa iliyonaswa ikisafirisha silaha na vifaa kwa waasi huko Darfur, na kabla yake ndege ya Shirika la Msalaba Mwekundu. Ilikuwa ni wajibu kwa serikali badala ya kuchukizwa na kujiondoa kwa mashirika hayo, yenyewe ichukue jukumu la kusimamia mambo ya raia wake kwa uadilifu na wema.
Kusuasua na kulegea kwa serikali na unyonge wake kuelekea masuala hayo ya hatima ndiyo sababu ya kwanza na ya msingi kwa majanga kama hayo. Badala ya kuingilia kati Darfur kwa njia inayoziba nafasi ya vibaraka wanaowaita watu kwenye uasi, na hiyo ni kwa kubainisha hukmu ya kisharia katika kugawa utajiri katika eneo linalokaliwa na Waislamu kwa 100%, tunaiona inalegea mbele ya taasisi za kimataifa, IGAD, adui Marekani, na Umoja wa Ulaya, hususan Ufaransa, Ujerumani, na Uingereza ambayo ilitangaza wazi utayari wake wa kutuma vikosi vya kijeshi kwenda Darfur kama ilivyokuja katika tamshi la Blair lililotajwa. Hivyo nchi imekuwa uwanja wa uingiliaji wa kimataifa. Pamoja na hayo, serikali inaomba suluhu za tatizo la Darfur kutoka kwa Garang, na kutoka kwa Marekani nyuma yake, ikidhani kuwa mradi tu utawala nchini Sudan ni mtiifu kwa Marekani basi itauunga mkono na kuulinda katika mazingira yote, wakati Marekani haitoi thamani kwa vibaraka wake ikiwa uwepo wao unakinzana na maslahi yake, au ikiwa wamemaliza majukumu waliyopewa.
Kisha kwa kutoa kwao muhanga Kusini ili kutimiza amri za bwana wa Ikulu ya Marekani, tunaiona inafungua mlango mbele ya uasi katika sehemu zote za Sudan kwa visingizio mbalimbali, vya kisiasa au kiuchumi. Kila mmoja anajua kiasi cha mgogoro mkubwa wa kiuchumi unaoikabili Sudan licha ya utajiri wa maliasili yake na wingi wake, na hiyo inatokana tu na sera mbovu za serikali kwa sababu ya kwenda kinyume na sheria ya Allah, na kwa sababu haihukumu kwa alichoteremsha Allah, na haisimamii mambo ya raia kwa uadilifu na wema.
Na hili ndilo alilolisisitiza Waziri wa Mambo ya Ndani wa Sudan Abdel Rahim Hussein akitolea maoni matukio ya Darfur: "Inaonekana madai ya waasi huko Darfur yamekuwa kama yale wanayodai wanaojadiliwa Kusini, kama haki ya kujiamulia hatima na kuwa na jeshi huru."
Kuachia shibri yoyote ya ardhi ya Waislamu ili iwe chini ya mamlaka ya adui kafiri ni jinai kubwa katika Uislamu, na inahimiza maeneo mengine kujitenga, na kadhalika inampa adui ujasiri wa kudai makubaliano zaidi. Kwani makubaliano yoyote hata yakiwa madogo, yanafungua mlango mpana kwa makubaliano zaidi.
مَنْ يَهُنْ يَسْهُلِ الْهَوَانُ عَلَيْهِ مَا لِجُرْحٍ بِمَيِّتٍ إِيْلَامُ
"Yule anayekubali kudhalilika, basi udhalilishaji unakuwa rahisi kwake; kwani jeraha halimuumizi maiti."
Na yaliyotokea katika kutoa muhanga huko Palestina na Indonesia na yanayotokea Sudan yanashuhudia hilo.
Ni jambo la ajabu na pia la kuumiza kwamba vyama vya (upinzani) nchini Sudan ambavyo karibu vinapingana na serikali katika kila kitu, vimekubaliana na serikali katika jinai ya kuachia Kusini kwa mamlaka ya mwasi Garang kupitia mipango na uratibu wa Marekani, na pia kwa yanayotokea katika mazungumzo na waasi huko Darfur ambayo yanaweza kupelekea kile kilichofikiwa Kusini. Hili linafichua hali mbaya ya vyama vinavyojiita upinzani, ambavyo havimchi Allah katika kufuja nchi za Waislamu.
Suluhu mbele ya Sudan haizidi moja kati ya hizi mbili; la kwanza:
Kuendelea katika batili na kuendelea katika sera ya kutoa muhanga (makubaliano ya kudhalilisha), na kuitegemea Marekani katika kushughulikia masuala yake, na kuifanya nchi kuwa uwanja wa mapambano kati ya Marekani na Ulaya.
Na la pili: Kurejea kwenye haki, na kurejea kwenye haki ni fadhila, na kufuata sheria ya Allah kwa kufuta makubaliano yake na Garang, na kusitisha mazungumzo yake na waasi wa Darfur, na kushughulikia suala la umoja wa nchi kwa msingi wa kwamba ni suala la hatima ambalo haijuzu kulifanyia mzaha hata kidogo, kwani ni suala la maisha au kifo.
Ama la kwanza – kutoa muhanga na kulegea – kunaipeleka nchi kwenye janga kubwa: la udhalili na udhaifu, mfarakano na kusambaratika na uharibifu, na usaliti kwa Allah na Mtume Wake na waumini.
Na ama la pili, ni utukufu na nguvu, umoja na maendeleo, na radhi kutoka kwa Allah na Mtume Wake (saw).
Je, watawala nchini Sudan watazinduka na kuchagua kile kinachomridhisha Allah na Mtume Wake, na kuchukua msimamo mweupe utakaowafaa duniani na akhera?
11 Jamada al-Akhira 1425 H 28/07/2004 M