Jibu la Swali
Swali: (Ridha Gharsallaoui aliapa mbele ya Rais Kais Saied kusimamia Wizara ya Mambo ya Ndani, baada ya kuhudumu kama mshauri, kama ilivyochapishwa na Al-Jazeera 30/07/2021). Rais wa Tunisia, Kais Saied, alikuwa ametangaza katika hotuba iliyorushwa na televisheni ya serikali jioni ya Jumapili 25/07/2021, kufuatia mkutano wa dharura na viongozi wa kijeshi na kiusalama, kusitishwa kwa shughuli za Bunge na kumwondoa madarakani Mkuu wa Serikali, Hichem Mechichi, akiegemea Kifungu cha 80 cha Katiba ya Tunisia. Pia alitangaza kuondolewa kwa kinga ya wanachama wa bunge, kuwafuta kazi mawaziri wa ulinzi na sheria, na kuchukua mamlaka ya utendaji kwa msaada wa mkuu wa serikali atakayemteua mwenyewe... Kwa nini Rais wa Tunisia alichukua hatua hiyo? Na ni zipi athari za kimataifa? Na je, hii inamaanisha kuwa mzozo wa kimataifa umeelekea kwa nguvu nchini Tunisia?
Jibu: Ili kubainisha maoni yenye nguvu katika masuala haya, tunapitia yafuatayo:
1- Mgogoro kati ya Rais wa Tunisia Kais Saied na serikali na bunge ulianza mwanzoni mwa mwaka huu, wakati Mkuu wa Serikali Hichem Mechichi alipotangaza tarehe 16/01/2021 mabadiliko ya baraza la mawaziri yaliyohusisha wizara 11 kati ya 25. Rais wa Tunisia alikataa mabadiliko hayo, ikiwa ni pamoja na kufutwa kazi kwa baadhi ya mawaziri walio karibu naye. Saied alisema tarehe 25/01/2021 kuwa "mabadiliko ya hivi karibuni ya baraza la mawaziri yaliyofanywa na Waziri Mkuu Hichem Mechichi hayakuheshimu taratibu zilizowekwa na Katiba, hususan Kifungu cha 92, ambacho kinahitaji majadiliano katika Baraza la Mawaziri ikiwa mabadiliko yanahusu muundo wa serikali, pamoja na mapungufu mengine (hakuyataja)." Aliongeza kuwa "baadhi ya waliopendekezwa katika mabadiliko hayo wana kesi au faili za mgongano wa kimaslahi... na yule aliye na kesi hawezi kuapa, kwani kuapa si utaratibu wa kijuujuu tu, bali ni utaratibu wa kimsingi." Pia alielezea kutoridhishwa kwake na "kukosekana kwa wanawake katika orodha ya mawaziri waliopendekezwa..." (AFP, 25/01/2021). Maamuzi ya Rais yalikuja huku Tunisia ikitaabika na mgogoro mkubwa wa kiuchumi uliolazimishwa na athari za janga la korona ambalo linaipiga nchi hiyo kwa nguvu, kukiwa na maonyo ya kuporomoka kwa mfumo wa afya, jambo lililopelekea kupokea misaada ya haraka ya kimatibabu kutoka nchi mbalimbali siku za hivi karibuni. Taasisi ya Takwimu ya Tunisia ilichapisha kuwa uchumi wa nchi hiyo ulipungua kwa asilimia 8.8 mwaka 2020. (Anadolu Agency, 15/02/2021).
2- Tarehe 25/07/2021, Urais wa Tunisia ulichapisha taarifa kwenye ukurasa wake rasmi wa Facebook ikisema: ("Baada ya kushauriana na Mkuu wa Serikali na Rais wa Baraza la Wawakilishi wa Watu, na kwa mujibu wa Kifungu cha 80 cha Katiba, Rais wa Jamhuri Kais Saied amechukua leo, 25 Julai 2021, maamuzi yafuatayo ili kulinda uhai wa taifa, usalama wa nchi, na uhuru wake, na kuhakikisha utendaji wa kawaida wa vyombo vya dola: * Kumwondoa madarakani Mkuu wa Serikali Bw. Hichem Mechichi. * Kusitisha kazi na mamlaka ya Baraza la Wawakilishi kwa muda wa siku 30. * Kuondoa kinga ya bunge kwa wanachama wote wa Baraza la Wawakilishi. * Rais wa Jamhuri kuchukua mamlaka ya utendaji kwa msaada wa serikali itakayoongozwa na mkuu wa serikali atakayeteuliwa na Rais wa Jamhuri"). Aliongeza: "Amri itatolewa katika saa zijazo kudhibiti hatua hizi za kipekee zilizolazimishwa na mazingira... Urais unatoa wito kwa watu wa Tunisia wasitumbukie nyuma ya wachochezi wa machafuko." (Dubai CNN, 26/07/2021). Saied alisisitiza kuwa maamuzi yake ("si kusitisha katiba, wala si kutoka nje ya uhalali wa kikatiba"... Al-Jazeera Net, 26/07/2021). Pia alitangaza siku ya Ijumaa kuwa hatageuka kuwa dikteta, akizingatia kuwa yeye ("anajua vizuri maandiko ya kikatiba, anayaheshimu na ameyasoma"). Hapo awali, shirika la habari la serikali liliashiria kuwa idara ya mahakama ilifungua uchunguzi dhidi ya wanachama wanne wa chama cha Ennahda, akiwemo mlinzi wa Ghannouchi, kwa tuhuma za kujaribu kufanya vitendo vya vurugu mbele ya bunge.
3- Rais wa Bunge la Tunisia Rached Ghannouchi alikanusha kwenye ukurasa wake rasmi wa Facebook tarehe 26/07/2021 kuwa Rais alimshauriana naye, akiandika: "Rais wa Baraza la Wawakilishi anakanusha kushauriwa kuhusu kutekelezwa kwa Kifungu cha 80 cha Katiba.. Hajashauriwa kabisa na Kais Saied... Na kinyume chake ni madai ya uongo." Jumatatu asubuhi, wanajeshi waliwazuia Rais na wanachama wa bunge kuingia makao makuu ya bunge na kuwataarifu kuwa wana maagizo ya kufunga bunge. Ghannouchi alisema ("Mimi ni Rais wa Baraza nimesimama mbele ya taasisi ninayoiongoza na jeshi linanizuia kuingia") na akamshutumu Kais Saied kwa ("kupindua mapinduzi na katiba"... Al-Jazeera, 27/07/2021). Lakini Saied alisema: (Maamuzi yake ya hivi karibuni si jaribio la kupindua katiba na hana nia ya kupindua katiba na uhalali nchini, na kwamba maamuzi hayo ni ya kisheria kabisa na yataisha mara tu hatari inayokabili nchi itakapotoweka" Facebook ya Urais wa Tunisia, 27/07/2021). Kisha tarehe 30/07/2021, Ridha Gharsallaoui aliapa mbele ya Rais Kais Saied kusimamia Wizara ya Mambo ya Ndani.
4- Kuhusu athari za nchi kubwa zenye ushawishi nchini Tunisia, zilikuwa kama ifuatavyo:
A- Marekani: Marekani haina ushawishi madhubuti wa kisiasa nchini Tunisia, kwani tabaka la kisiasa lililopo kimsingi linafuata Uingereza, kisha Ufaransa imeweza kuingia na ushawishi wake pia; kwa hivyo wanasiasa wako ndani ya ushawishi wa Ulaya; yaani Uingereza na Ufaransa. Marekani imejaribu kuingia kwa kiasi fulani kupitia misaada ya kijeshi na misaada ya mashirika ya kiraia. Kuhusu misaada ya kijeshi, Marekani imejaribu mtindo huu ili kupata ushawishi nchini Tunisia. Kwa miongo kadhaa, na kwa kisingizio cha ugaidi, Marekani imekuwa ikitoa silaha, ikifunza na kufanya kazi na jeshi la Tunisia. Marekani ilifadhili jeshi la Tunisia chini ya mfumo wa Elimu na Mafunzo ya Kijeshi ya Kimataifa (IMET) na kupitia mpango wa ushirika wa kupambana na ugaidi. Msaada wa Marekani ulifikia takriban dola bilioni 2.7 kati ya mwaka 2012 na 2016. Kisha Tunisia iliorodheshwa kama mshirika mkuu asiye mwanachama wa NATO (non-NATO ally) mwaka 2015. Mnamo Oktoba 1, 2020, Waziri wa Ulinzi wa Marekani Mark Esper alisaini makubaliano ya ushirikiano wa kijeshi ya miaka 10 na Tunisia. Esper alieleza katika hotuba yake baada ya kukutana na Rais Kais Saied kuwa ("tunatazamia kupanua uhusiano huu ili kusaidia Tunisia kulinda bandari zake na mipaka yake ya nchi kavu na kuzuia ugaidi na kuweka juhudi haribifu za tawala za kidikteta mbali na nchi yako"... Africa News, 1 Oktoba 2020).
Kuhusu mbinu ya kusaidia mashirika ya kiraia, inasimamiwa na Ubalozi wa Marekani nchini Tunisia katika mfumo wa mpango wa kusaidia utawala bora na kupambana na ufisadi nchini Tunisia uliofadhiliwa na Ubalozi wa Marekani kwa thamani ya dola milioni 5.6. Kituo cha Kitaifa cha Mahakama za Marekani (NCSC) kilitia saini mkataba wa maelewano na Wizara ya Uhusiano na Mashirika ya Kikatiba na Mashirika ya Kiraia ili kuendeleza jukwaa la kidijitali la mashirika ya kiraia... (U.S. Embassy Tunis, 20 Desemba 2020). Lakini mbinu hizi zinaweza kufaa kama lango la kuingilia ushawishi katika nchi fulani ikiwa kuna ombwe la kisiasa, na si wakati kuna ushawishi wa nchi kongwe kama Uingereza pamoja na Umoja wa Ulaya, hasa Ufaransa na Ujerumani zinazoinuka ili kuifikia Uingereza... Hivyo basi, hatua hizi za Marekani hazijumuishi ukiukaji wa ushawishi wa Uingereza au Ulaya nchini Tunisia kwa sasa, kwani jeshi ni dogo sana na lina jukumu la sekondari katika siasa za nchi. Kwa hivyo bado inahitaji muda zaidi kupata vibaraka waaminifu kwake na kujenga uwezo wa jeshi ili licheze jukumu la ushawishi nchini Tunisia, na hii inaweza kuchukua muda... Yaani jukumu la Marekani bado halijawa madhubuti nchini Tunisia hadi sasa, bali ni jukumu la jumla kwa kisingizio cha kulingania demokrasia na haki za binadamu! Pamoja na hayo, Marekani haitaacha majaribio yake ya kupenyeza nchini Tunisia...
B- Uingereza: Ilikuwa ikishika hatamu za mambo kikamilifu kabla ya mapinduzi. Ilikuwa ikiendesha nchi nyuma ya pazia kupitia kibaraka wake Zine El Abidine na kabla yake Bourguiba kikamilifu. Haikuwa na mshindani wa kimataifa kwa maana halisi katika uwanja wa Tunisia, bali ilikuwa ikilea vyama vya upinzani waziwazi kama vile kumkaribisha Rached Ghannouchi, kiongozi wa harakati ya Ennahda, ili kufyonza upinzani wa "Kiislamu" na kutumia karata hii muhimu inapohitajika... Uingereza ilikuwa ikijitawala nchini Tunisia; ubalozi wa Uingereza mnamo 2015 uliialika kampuni ya ushauri ya Adam Smith International kutoa ushauri kwa serikali nchini Tunisia na kufundisha maafisa wakuu na kuandaa sera na kuanzisha sheria mpya. Vilevile, Aktis Strategy Ltd ililetwa Tunisia, mkandarasi wa maendeleo anayesimamia mikataba ya mamilioni ya pauni kwa ajili ya Wizara ya Mambo ya Nje na Jumuiya ya Madola ya Uingereza. Isitoshe, Uingereza ilikuwa ikidhibiti tabaka la kisiasa kutoka kwa Habib Bourguiba hadi Ben Ali hadi Beji Caid Essebsi ambaye alianzisha chama cha Nidaa Tounes mwaka 2012, na alikuwa mmoja wa washirika wa Habib Bourguiba na mshirika wa Ben Ali. Alikusanya nguvu zote za zamani za kisekula ambazo Waingereza walizitumia kufanya kazi nazo, na hivyo Uingereza ilidumisha ushawishi wake nchini kupitia udhibiti wa tabaka la kisiasa. Hata hivyo, kwa kuondoka kwa Zine El Abidine kwenye urais, ilimpoteza kibaraka wake mwenye nguvu bila kupoteza mfumo kwa sababu ina vibaraka wengi ndani na nje ya dola nchini Tunisia, lakini ushawishi wake wa kisiasa umekuwa dhaifu kuliko awali. Udhaifu huu haukuondolewa na kurejea kwa Ghannouchi kutoka Uingereza akiwa mtiifu kwake, kwa sababu wanachama na viongozi wa chama cha Ennahda hawajaungana chini ya uongozi wa Ghannouchi, hasa tangu alipokuwa msekula. Ndani ya Ennahda kuna watu waaminifu na kuna wale wanaoiamini Uturuki na Rais wake Erdogan. Hii yote ilikuwa kizuizi kwa Uingereza kuunganisha safu za wafuasi wake, na hata ilifungua njia kwa Uturuki inayofuata Marekani kuathiri ndani ya chama cha Ennahda na kutishia uongozi wa Ghannouchi. Ili kutatua hili, harakati ya Ennahda ilianza kupunguza "Uislamu" wake ili kuimarisha kukubalika kwake na wasekula, ikitenganisha "ulinganizi" na "siasa" na kujiunga na "Nidaa Tounes" mwaka 2014 ili kuunda umoja mpana wa bunge kumuunga mkono kibaraka wa Uingereza Beji Caid Essebsi, lakini chama chake hakikuendelea na nguvu zake bali kiligawanyika... Kwa kuchunguza msimamo wa Uingereza, inabainika kuwa matukio nchini Tunisia yameishtua. Gazeti la The Guardian la Uingereza lilichapisha makala yenye kichwa "Mtazamo wa Guardian kuhusu mapinduzi nchini Tunisia: Majira ya kuchipua yanageuka kuwa majira ya baridi" na likataja kuwa Tunisia inashuhudia mapinduzi ya kipingamizi (counter-revolution)... (yaani serikali ilikuwa ikitaabika chini ya shinikizo la Marekani kupitia Shirika la Fedha la Kimataifa na Marekani inafanya kazi kuimarisha uwepo wake nchini Tunisia kupitia shinikizo hizi).
Kwa haya yote, inabainika kuwa ushawishi wa Uingereza nchini Tunisia umedhoofika kweli, na kufuatia mazingira yanayozidi kuudhoofisha, Ufaransa imepata mlango wa kuingia kwa nguvu ndani ya Tunisia. Uingereza ilifikiri kuwa ushawishi wa Ufaransa si hatari kwa sababu ilikuwa ikizoea kuratibu na Ufaransa hasa dhidi ya ushawishi wa Marekani, na nchi hizo mbili zilikuwa zikikubaliana juu ya hilo. Lakini "Brexit" ya Uingereza imeleta ufa mkubwa kati yao na hakuna upande uliofanya jitihada kuuziba. Hata idadi ya nchi za Umoja wa Ulaya, hasa Ujerumani, msimamo wao ulikuwa karibu na wa Ufaransa; haikuelezea kilichotokea Tunisia kama mapinduzi kama vyombo vya habari vya Uingereza vilivyofanya. (Sputnik, 26/07/2021).
J- Ufaransa: Kuhusu msimamo wa Ufaransa, ndio unaovutia zaidi:
Rais mpya Kais Saied alikuwa mpingaji mkubwa wa ukoloni, na mitazamo yake ya kimapinduzi ilikubalika kwa Watunisia waliomchagua kwa matumaini ya kuangamiza "walinzi wa zamani" (Old Guard) ambao waliendelea kuongoza nchi baada ya "mapinduzi". Alipokuwa Rais mnamo Novemba 2019, Saied alikuwa huru mwanzoni, lakini kwa vile akili yake na wengine kama yeye inadhani lazima ategemee nguvu ya kimataifa, alikuta mikono ya Ufaransa ikiwa wazi kwake. Ufaransa ikaanza kuota kuifanya Tunisia kuwa mwanachama hai katika mfumo wake wa Francophonie. Miongoni mwa ushahidi unaoashiria kuwa Ufaransa imefanikiwa kumfanya Kais Saied kuwa kibaraka wake ni:
Kwa kugawanyika kwa bunge la Tunisia katika pande mbili; upande unaomuunga mkono Rais Kais Saied, na upande unaompinga ambao ni mkubwa zaidi, "Muungano wa Karama" (Al-Karama Coalition) unaoshirikiana na harakati ya Ennahda ndani ya upande wa bunge unaompinga Rais Saied na wenye uadui mkubwa na Ufaransa ulijaribu kuvuruga uhusiano wa Ufaransa na Tunisia kwa kupendekeza wazo la "Ufaransa kuomba radhi" kwa ukoloni wake nchini Tunisia ili lipigiwe kura bungeni. Jambo hili halikuibuliwa wakati wa urais wa Essebsi au Marzouki, jambo linaloashiria kuwa wapinzani wa Saied wanataka kumfanya Rais na Ufaransa waone haya na kukumbushia uadui wa kikoloni. Lakini Rais wa Tunisia alichukua msimamo wa kuilinda Ufaransa, kinyume na misimamo yake wakati wa kampeni za uchaguzi. Saied alisema: ("Yule anayeomba radhi anajilaumu mwenyewe", akiongeza "hebu tutazame mbele"... Ufaransa ilifanya uhalifu nchini Tunisia lakini chini ya mfumo wa ulinzi (protectorate) na si ukoloni wa moja kwa moja kama ilivyokuwa kwa Algeria... akisema kuwa kuomba radhi hakutoshi na labda kuwe na "miradi na ushirikiano mpya", akizingatia kuwa azimio la kuomba radhi halikuwa na nia njema na akiuliza "kwa nini baada ya miaka 60 tunaomba radhi?"). (UltraTunisia, 23/06/2020).
(Mnamo Juni 2020, Saied alichagua Ufaransa kuwa kituo chake cha kwanza barani Ulaya baada ya kushika madaraka, ili kuimarisha utulivu wa uhusiano na Paris. Anadolu, 04/06/2021). Kabla ya ziara ya Rais wa Tunisia huko Paris, maafisa wakuu wa Ufaransa walimiminika Tunisia jambo linaloashiria upekee wa uhusiano baada ya Kais Saied kuchukua mamlaka. (Al-Jazeera, 18/06/2020).
Ufaransa iliendelea kutuma maafisa wake wakuu nchini Tunisia kila mizozo ilipozidi na hitaji la msaada wa Ufaransa lilipoongezeka. (Waziri Mkuu wa Ufaransa Jean Castex aliwasili Tunisia jioni ya Jumatano akifuatana na mawaziri sita... kwa lengo la kuimarisha uhusiano na nchi hiyo ya Afrika inayoshuhudia mizozo kadhaa... France 24, 02/06/2021).
Rais wa Tunisia alishiriki katika mkutano wa kilele wa kiuchumi wa Afrika ulioandaliwa na Ufaransa huko Paris (Sputnik Arabic, 22/05/2021) na hakuna matokeo ya nje yaliyotangazwa kwa Tunisia isipokuwa ahadi ya baadhi ya chanjo za korona. Hii inaashiria kuwa ziara hiyo ililenga kujadili hali ya ndani ya Tunisia na Rais Macron. Labda ziara hiyo ilikuwa jibu kwa ziara za Ghannouchi nchini Qatar ambazo aliziita "diplomasia ya bunge", ikimaanisha kila mmoja wao anajipa nguvu kupitia mabwana zao na vibaraka wenzao.
Ahadi ya Ufaransa ya kutoa kiasi cha euro bilioni 1.7 kusaidia Tunisia kwa njia ya misaada na mikopo hadi 2022 ili kufadhili miradi katika sekta ya afya na kutoa fursa za kazi, na tangazo la Rais wa Ufaransa Macron kutoa mkopo wa euro milioni 350 wakati wa ziara ya Rais Kais Saied huko Paris katikati ya 2020... (Al-Araby Al-Jadeed, 02/11/2020).
Idhaa ya Al-Jazeera tarehe 28/07/2021 ilinukuu tamko la wazi rasmi kutoka Ufaransa lililotolewa na Waziri wa Mambo ya Nje wa Ufaransa Le Drian kuwa (Ufaransa inafuatilia maendeleo nchini Tunisia kwa umakini mkubwa). RT ilimnukuu tarehe 28/07/2021 akisisitiza juu ya "muhimu wa kuteuliwa kwa haraka iwezekanavyo Waziri Mkuu na kuundwa kwa serikali inayoweza kukidhi matarajio ya watu wa Tunisia".
Muhtasari: Viashiria vyote vya mzozo wa kimataifa unaochemka nchini Tunisia vinaonyesha kuwa ni mzozo kati ya Uingereza, mwenye ushawishi wa zamani na mkubwa nchini Tunisia, na Ufaransa, mwenye ushawishi mpya na usio na utulivu. Marekani bado iko mbali na kitovu cha nguvu katika mzozo huu, ingawa Ufaransa na vibaraka wake wanataka kujipa nguvu kupitia Marekani na vibaraka wake katika eneo hilo dhidi ya vibaraka wa Uingereza nchini Tunisia. Hivyo unaona ikisukuma vibaraka wake nchini Tunisia kuelekea kwa kibaraka wa Marekani nchini Misri, lakini athari ya Misri nchini Tunisia ni ndogo sana kuliko athari ya vibaraka wa Waingereza nchini Algeria, ambayo inapakana na Tunisia moja kwa moja. Rais wa Algeria aliashiria Tunisia na uhusiano wake na Ufaransa aliposema: (Tebboune alisema kuwa Ufaransa inaichukulia Algeria kwa tahadhari kubwa... Baadhi walichukulia maneno ya Rais wa Algeria kama ishara kwa Tunisia, hasa baada ya matamshi ya Rais Kais Saied wakati wa ziara yake nchini Ufaransa ambapo alisema Tunisia haikuwa chini ya ukoloni bali ilikuwa chini ya ulinzi... Al-Hasri, 08/07/2021).
Kutokana na misimamo hii yote ya kimataifa, inabainika kuwa Ufaransa inagombea mamlaka na Uingereza nchini Tunisia, lakini ushindani huo uko ndani ya Ulaya, na Marekani haimo katika ushindani huo. Kwa hivyo hatusemi kuwa kinachotokea ni mzozo wa kimataifa kwa maana ya kiufundi kwa sababu ya kutokuwepo kwa Marekani kwa namna madhubuti. Bali ni mzozo ndani ya Ulaya, hasa Ufaransa na Ujerumani upande mmoja, na Uingereza upande mwingine... Kwa sababu hiyo, hautachukua sura ya mzozo mrefu, bali mfumo wa mapatano utarejea na kuna uwezekano mkubwa kuwa ushawishi wa Uingereza hautaondoka Tunisia, kwani Uingereza ni gwiji wa ujanja wa kisiasa ambao Ufaransa inaukosa... Pamoja na hayo, tunamuomba Mwenyezi Mungu Mwenye Nguvu na Mtukufu ayafanye mapambano yao yawe makali kati yao, na atukirimu kwa kusimamisha Khilafah kupitia mikono yetu, ili Uislamu na Waislamu wapate utukufu, na ukafiri na makafiri wapate udhalili:
وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ
"Na siku hiyo waumini watafurahi. Kwa nusura ya Mwenyezi Mungu. Yeye humnusuru amtakaye; naye ni Mwenye Nguvu, Mwenye kurehemu." (QS. Ar-Rum [30]: 4-5)
Mnamo tarehe 22 Dhul-Hijjah 1442 H 01/08/2021 M