Jibu la Swali
Jinsi ya kuufahamu Hadithi isemayo "Hapana chochote kinachozuia Qadha isipokuwa Dua"
Swali:
(Imetajwa katika kitabu At-Tafkir al-Islami, ambacho ni miongoni mwa vitabu vyetu tulivyovipitisha (mutabanna), kwamba Dua haizuii Qadar wala haibadilishi Qadha wala elimu ya Allah Subhanahu wa Ta’ala...) Wakati huo huo kuna maandiko kutoka kwenye Qur’an na Sunnah yaliyoonekana kwangu kuwa yanapingana na fahamu hii, kwani imepokewa kutoka kwa Mtume ﷺ akisema: "HAPANA CHOCHOTE KINACHOZUIA QADHA ISIPOKUWA DUA" na kuna hadithi nyingine nyingi zenye maana hii, na hadithi hizi zinathibitisha kuwa Dua inabadilisha Qadar... Hivyo, ni vipi mgongano huu unashughulikiwa kati ya yaliyomo kwenye kitabu na maandiko haya? Na Mwenyezi Mungu akujazi kheri.
Jibu:
Inaonekana unaashiria yaliyokuja katika kitabu Al-Fikr al-Islami na si At-Tafkir al-Islami kama ilivyokuja kimakosa katika swali. Kosa lingine lililokuja katika swali ni kauli yako (nacho ni miongoni mwa vitabu vyetu tulivyovipitisha), kwani hicho hakijapitishwa (ghairu mutabanna). Kimebainishwa katika faili la kiidara chini ya mlango wa (Vitabu ambavyo havijapitishwa vilivyotolewa na Hizb, iwe jina la Amir limeandikwa au jina la mwanachama mwingine kwa sababu fulani, na havifundishwi katika halaka), kisha vikitajwa vitabu hivyo: (...Al-Fikr al-Islami...)... Vyovyote iwavyo, kama nilivyotaja awali, inaonekana unaashiria yaliyokuja katika kitabu hicho: (Lakini ni lazima iwe wazi kuwa Dua haibadilishi yaliyomo katika elimu ya Allah, wala haizuii Qadha, wala haiondoi Qadar, wala haileti chochote kinyume na sababu yake. Kwa sababu elimu ya Allah ni yenye kutimia kwa yakini, na Qadha ya Allah ni yenye kutokea bila shaka. Kwani kama Dua ingeizuia, basi isingekuwa Qadha. Na Qadar Allah ndiye aliyeileta, hivyo Dua haiondoi...) Na wewe unasema kuwa jambo hili linapingana na yaliyokuja katika hadithi: "HAKIKA DUA INAZUIA QADHA", na katika riwaya nyingine "HAPANA CHOCHOTE KINACHOZUIA QADAR ISIPOKUWA DUA" na unauliza: Ni vipi mgongano huu unashughulikiwa?
Kabla sijakujibu, nitakutajia baadhi ya mambo yanayohusiana kama utangulizi wa jibu:
1- Hadhi ya Dua katika Uislamu na kujibiwa kwake kwa idhini ya Allah... Kumekuja aya na hadithi kuhusu mada hii, miongoni mwazo ni:
- Amesema Subhanahu:
وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ
"Na Mola wenu Mlezi amesema: Niombeni, nitakuitikieni. Kwa hakika wale ambao wanajivuna na kuacha kuniabudu, wataingia Jahannamu wadhalilike." (Ghafir 40:60)
- Na Al-Hakim ametoa katika Mustadrak yake kutoka kwa Abu Hurairah (ra), amesema: Amesema Mtume wa Allah ﷺ: "Hakuna kitu kitukufu mbele ya Allah kuliko Dua". Na Ahmad ametoa katika Musnad yake kutoka kwa Abu Said kwamba Mtume ﷺ amesema: "Hakuna Muislamu yeyote anayeomba dua ambayo haina dhambi wala kuvunja undugu, ila Allah humpa kwa dua hiyo moja kati ya mambo matatu: ama amfanyie haraka dua yake (apaate hapa duniani), au amuekee akiba kwa ajili ya Akhera, au amuepushie uovu mfano wake. Wakasema: Ikiwa ni hivyo, basi tutazidisha (kuomba). Akasema: Allah ni mwingi zaidi (wa kutoa).", na pia Al-Hakim ametoa katika Mustadrak yake kutoka kwa Abu Said (ra).
Na dalili hizi zinabainisha kuwa Allah anapenda mja Wake muumini amuombe na akithirishe dua, na kwamba kuna kujibiwa kwa dua kwa njia moja kati ya tatu kama ilivyo katika Musnad Ahmad... Na kujibiwa huku kumesajiliwa katika Al-Lawh al-Mahfuz (Ubao uliohifadhiwa), hivyo hakuna chochote kinachotokea isipokuwa kiwe kimeshasajiliwa tangu azali (kale), kama ilivyobainishwa katika dalili za Qadar hapa chini.
2- Ikiwa kuna dalili ya yakini (Qati’i) juu ya suala fulani inayotoa hukumu fulani, na kuna dalili ya dhana (Zanni) ambayo sanadi yake ni sahihi juu ya suala hilo hilo inayotoa hukumu nyingine ambayo ndani yake kuna shaka ya mgongano na dalili ya yakini, basi katika hali hii hufanyiwa kazi ya kuoanisha (jam'u) kati ya dalili hizo mbili, kwa sababu kuzifanyia kazi dalili zote mbili ni bora kuliko kupuuza mojawapo. Ikiwa haiwezekani kuoanisha, basi huchukuliwa dalili ya yakini, na dalili ya dhana hukataliwa kupitia dirayah (uchambuzi wa maana) ingawa sanadi yake ni sahihi. Lakini ikiwa sanadi yake ni dhaifu, basi hukataliwa kwa sababu ya udhaifu wake.
3- Miongoni mwa dalili za Qadar:
- Amesema Ta’ala:
وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً
"...Na amri ya Mwenyezi Mungu ni kadari iliyo kadiriwa." (Al-Ahzab 33:38)
Maana ya "Kadara" hapa ni jambo ambalo limekadiriwa tangu kale, na maana ya "Maqdura" ni jambo ambalo ni lazima litokee. Kwa hivyo "Kadara Maqdura" ni hukumu ya mwisho, yaani ni lazima itokee.
وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ
"...Hapana kinacho fichikana kwa Mola wako Mlezi hata uzito wa sisimizi katika ardhi wala katika mbingu, wala kidogo kuliko hicho wala kikubwa zaidi, ila kimo katika Kitabu kilicho wazi." (Yunus 10:61)
عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ
"...Mjuzi wa siri; hapana kinacho fichikana kwake hata uzito wa sisimizi katika mbingu wala katika ardhi, wala kilicho kidogo kuliko hicho wala kikubwa zaidi, ila kimo katika Kitabu chenye kubainisha." (Saba 34:3)
مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ
"Haupati msiba wowote katika ardhi wala katika nafsi zenu ila umekwisha andikwa katika Kitabu kabla hatujauumba. Hakika hayo kwa Mwenyezi Mungu ni mepesi." (Al-Hadid 57:22)
- Vilevile kumekuja hadithi katika mada ya Qadar au maandiko katika Al-Lawh al-Mahfuz, miongoni mwazo:
Kutoka kwa Abu Hurairah amesema: Mtume ﷺ aliniambia: "Kalamu imekauka kwa yale utakayokutana nayo" (Imepokelewa na Bukhari), yaani yameandikwa tangu kale yale utakayoyapata... Na hadithi ya Umar kutoka kwa Mtume ﷺ iliyopokewa kuhusu kuja kwa Jibril na kuuliza kwake kuhusu Uislamu na Imani, ambapo imekuja katika hadithi hiyo akisema: "Nieleze kuhusu Imani." Akasema: "Ni kumuamini Allah, na Malaika Wake, na Vitabu Vyake, na Mitume Wake, na Siku ya Mwisho, na uamini Qadar (maajaliwa) kheri yake na shari yake" (Imepokelewa na Muslim), yaani uamini kuwa Allah Ta’ala alikadiria kheri na shari kabla ya kuumbwa viumbe... Na kutoka kwa Jabir amesema: Mtume wa Allah ﷺ amesema: "Haamini mja mpaka aamini Qadar kheri yake na shari yake, mpaka ajue kuwa yale yaliyomfika yasingeweza kumkosa, na yale yaliyomkosa yasingeweza kumfika" (Imepokelewa na Tirmidhi)... Na kutoka kwa Abul Abbas Abdullah bin Abbas (ra) amesema: Nilikuwa nyuma ya Mtume ﷺ siku moja akasema: "Ewe kijana, mimi nitakufundisha maneno: Mhifadhi Allah, naye Atakuhifadhi. Mhifadhi Allah, utamkuta mbele yako. Ukiomba, basi muombe Allah. Na ukitaka msaada, basi omba msaada kwa Allah. Na ujue kuwa umma huu laiti ungekusanyika ili wakunufaishe kwa jambo, hawawezi kukunufaisha ila kwa jambo ambalo Allah ameshakuandikia. Na laiti wangekusanyika ili wakudhuru kwa jambo, hawawezi kukudhuru ila kwa jambo ambalo Allah ameshakuandikia. Kalamu zimeshainuliwa na kurasa zimeshakauka" (Imepokelewa na Tirmidhi).
4- Sasa tunakuja kwenye hadithi mbili zinazosema kuwa Dua inazuia Qadha na katika riwaya nyingine inazuia Qadar:
- Al-Hakim ametoa katika Al-Mustadrak ala as-Sahihain kutoka kwa Ibn Abbas, kutoka kwa Thauban, kwamba Mtume ﷺ amesema: "Hakika Dua inazuia Qadha". Na katika riwaya nyingine ya Al-Hakim kutoka kwa Abdullah bin Abi Al-Ja’d, kutoka kwa Thauban (ra) amesema: Mtume wa Allah ﷺ amesema: "Hapana chochote kinachozuia Qadar isipokuwa Dua", Al-Hakim akasema: (Hii ni hadithi yenye sanadi sahihi, ingawa Bukhari na Muslim hawakuitoa).
5- Kwa kusoma yaliyokuja kuhusu Qadar, na hasa aya ambazo dalili zake ni za yakini (Qati’iyyah), inaeleweka kutokana na dalili hizi kuwa hakuna kitu katika ardhi wala mbinguni isipokuwa Allah ameshakikadiria na kukisajili Kwake. Hivyo hakitokei kitu katika ulimwengu huu isipokuwa kimeshatangulia kukadiriwa na Allah na kusajiliwa. Yale ambayo yameshatangulia kukadiriwa na Allah na kusajiliwa ni lazima yatokee na hakuna namna ya kuepukana na kutokea kwake, yaani hakuna kitu kinachozuia Qadar kikazuia kutokea kwake.
Inafahamika kutokana na hadithi mbili hapo juu kuwa Dua inazuia Qadar, au inazuia Qadha, hivyo maana hapa ni moja. Kwa hivyo, hapa kuna shaka ya mgongano na dalili za yakini zilizokuja kuhusu Qadar. Na kama tulivyotaja awali, kwanza hufanyika jitihada za kuoanisha kati ya hadithi hizi na dalili za yakini; ikiwa inawezekana, basi inafanywa hivyo, vinginevyo hadithi hiyo hukataliwa kupitia dirayah...
6- Kwa mujibu wa hayo, na kwa kuzingatia jambo hili, nasema na kwa Allah ndio mafanikio:
a- Kwamba hadithi "HAPANA CHOCHOTE KINACHOZUIA QADAR ISIPOKUWA DUA" kwa maana ya hakika ya neno (inazuia Qadar) yaani kuifuta kutoka kwenye Al-Lawh al-Mahfuz, hadithi hii kwa maana hii inakataliwa kupitia dirayah kwa sababu jambo lililokadiriwa au kuhukumiwa limesajiliwa katika Al-Lawh al-Mahfuz na ni lazima litokee, na hakuna namna ya kuepukana na kutokea kwake, hivyo Qadar haifutiki kutoka kwenye Al-Lawh al-Mahfuz. Hivyo hadithi hukataliwa kwa dirayah ikiwa haiwezekani kuoanisha, na hapo huchukuliwa dalili za yakini katika Qadar, yaani Qadar ni lazima itokee na haizuiliki... Lakini kabla ya kuikataa kwa dirayah, ni lazima kufanya juhudi ya kuoanisha kati ya dalili za yakini na za dhana kwa sababu kuzifanyia kazi dalili zote mbili ni bora kuliko kupuuza mojawapo.
b- Katika misingi ya kifiqhi (Usul), inaposhindikana kuchukua maana ya hakika kwa sababu ya kuwepo kwa kizuizi (ambacho hapa ni dalili za yakini kuhusu Qadar zilizotajwa awali), basi huchukuliwa maana ya majazi (majaz). Hivyo hadithi inaeleweka kwa maana hiyo ikiwa inawezekana kilugha. Na hili linawezekana hapa: neno Qadar au Qadha katika hadithi linafahamika kwa maana ya majazi, yaani kile kinachotokana nayo au athari yake. Kwa maneno mengine, kile kinachosababishwa nayo kupitia uhusiano wa sababu na kisababishi (sababiyyah). Hivyo, sababu hutajwa lakini kinachokusudiwa ni kisababishi chake, kama unavyosema (ardhi imeotesha mvua) ambapo umetaja sababu (mvua) lakini ukakusudia kisababishi chake, yaani kile kilichotokana nayo (mimea). Hapa pia, imetajwa (Qadar) na kinachokusudiwa ni maana ya majazi, yaani athari yake au kile kinachotokana nayo. Katika hali hiyo, kuzuia huko si kwa ajili ya Qadar au Qadha yenyewe, bali ni kwa athari yake. Hivyo muumini akipatwa na Qadar au Qadha, kwa mfano ugonjwa au kufiwa na mtoto au kupotelewa na mali na kupata hasara ya kibiashara... n.k., basi Dua huzuia athari ya jambo hilo kwake. Kama ilivyokuja katika hadithi ya Al-Hasan bin Ali (ra) amesema: Mtume wa Allah ﷺ alinifundisha maneno ya kusema katika Qunut al-Witr: "Ee Allah, niongoze miongoni mwa uliowaongoza... na niepushe na shari ya uliyoyahukumu (ma qadhaita)...". Hivyo muumini akiomba dua kwa Allah na kukithirisha dua ya kumuepusha na shari ya Qadha, basi Allah humpunguzia athari yake na kumsaidia kuibeba na kuwa na subira juu yake. Kisha maisha yake yakawa mazuri licha ya kutokea kwa Qadha hiyo kwake, yaani Qadha inakuwa nyepesi kwake na uzito wake unapungua, hivyo ikawa kana kwamba dua yake imezuia Qadha kimajazi, yaani Allah amemsaidia kuibeba na kuwa na subira kwayo... Na wangapi huchomwa na mwiba kisha nguvu zao zikadhoofika na mambo yao yakavurugika, na wangapi hufikwa na msiba na ndimi zao zikiwa mbichi kwa kumdhukuru Allah wakimuomba Subhanahu awakinge na shari ya msiba huo na athari yake, kisha akasubiri na mambo yake yakanyooka, ikawa kana kwamba dua yake imeuzuia (msiba huo) kimajazi. Hivyo ndivyo hadithi inavyofahamika; yaani Qadar hutokea bila shaka, lakini dua ya muumini kwa ukweli na ikhlasi huzuia athari yake kwake, yaani hupunguziwa na kusaidiwa kuibeba na kuwa na subira kwayo, na uzito wa msiba unakuwa mwepesi kwake. Kisha maisha yake yanakuwa mazuri kana kwamba msiba haujatokea. Na hayo yote yamesajiliwa katika Al-Lawh al-Mahfuz, kwani Allah aliyakadiria na anayajua tangu kale... Yaani kumesajiliwa katika Al-Lawh al-Mahfuz kuwa imekadiriwa kwa mja huyu msiba fulani na kwamba utatokea... na kwamba mja huyu atamuomba Allah amkinge na shari yake, naye Allah akamuitikia na kumsaidia kuustahimili na kuwa na subira nao, hivyo ikawa kana kwamba haujatokea kwake kimajazi.
Hivi ndivyo inavyofahamika hadithi kama ninavyoona kuwa ina nguvu zaidi, na Allah ndiye Mjuzi zaidi na Mwenye hekima zaidi.
7- Kwa taarifa, na kwa faida zaidi, nataja yafuatayo:
a- Imekuja katika kitabu changu (At-Taisir fi Usul at-Tafsir):
[Maana ya kujibiwa dua si kubadilika kwa Qadar au maandiko katika Al-Lawh al-Mahfuz au katika elimu ya Allah. Yaani kujibiwa huko hakumaanishi kuwa Allah alikuwa hajui dua ya mja Wake na kuijibu kwake, na hivyo ikawa haijasajiliwa katika Al-Lawh al-Mahfuz. Bali Allah anaijua na ameisajili tangu kale... Hakika Qadar ni elimu ya Allah, yaani maandiko katika Al-Lawh al-Mahfuz, na kila kitu kitakachokuwepo kimeandikwa humo tangu kale. Allah anajua kuwa fulani atamuomba, na ikiwa Allah ameshakadiria kuijibu dua hiyo, basi huandikwa kuwa fulani ataomba kadha wa kadha, na kwamba hili litatimia kwa kadha wa kadha... Hivyo Dua si jambo jipya ambalo halikuwepo katika elimu ya Allah au halikuandikwa katika Al-Lawh al-Mahfuz, na vivyo hivyo kujibiwa kwake. Bali kila kitakachokuwepo kimesajiliwa katika Al-Lawh al-Mahfuz, kwani Allah ni Mjuzi wa ghaibu na anajua anayoyafanya mja kwa kauli au kitendo, na kila kitu kimeandikwa mسبقاً (mapema) tangu kale. Hivyo dua anayoomba mja Allah anaijua na imesajiliwa kama ilivyo, na vivyo hivyo kujibiwa kwake kama Allah anavyotaka imesajiliwa tangu kale. Dua na kujibiwa kwake haviko juu ya elimu ya Allah, bali vyote vimesajiliwa katika Al-Lawh al-Mahfuz katika sura yake kama vitakavyotokea, kwani Allah ni Mjuzi wa ghaibu na vilivyowazi.
لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ
"...Hapana kinachofichikana kwake hata uzito wa sisimizi katika mbingu wala katika ardhi..." (Saba 34:3)]
b- Imekuja katika Sharh as-Sunnah cha Abu Muhammad al-Husayn al-Baghawi ash-Shafi'i (Aliefariki 516 H): [(Ametuambia Abdul Wahid bin Ahmad al-Malihi... kutoka kwa Abdullah bin Abi al-Ja’d, kutoka kwa Thauban, amesema: Amesema Mtume wa Allah ﷺ: "Hapana chochote kinachozuia Qadar isipokuwa Dua"... Nasema: Abu Hatim al-Sijistani amezungumzia kuwa (kuendelea kwa mtu kuomba Dua kunamfanya ajisikie vizuri wakati Qadha inapotokea, hivyo ikawa kana kwamba ameizuia...)]
c- Imekuja katika Mirqat al-Mafatih Sharh Mishkat al-Masabih cha Abu al-Hasan Nur ad-Din al-Mulla al-Harawi al-Qari (Aliefariki: 1014 H):
[Kauli yake: "Hapana chochote kinachozuia Qadha isipokuwa Dua", Qadha ni lile jambo lililokadiriwa... au amekusudia kwa kuzuia Qadha—ikiwa kinachokusudiwa ni uhakika wake—basi ni kuifanya iwe nyepesi na kurahisisha jambo mpaka likawa kana kwamba halijashuka...]
Natumai katika hili kuna kutosheleza, na sifa njema zote ni za Allah, Mola wa walimwengu.
16 Rabi' al-Awwal 1441 H 13/11/2019 M