Mfululizo wa majibu ya mwanachuoni mtukufu Ata Bin Khalil Abu al-Rashtah, Amiri wa Hizb ut-Tahrir, kwa maswali ya wafuasi wa ukurasa wake wa Facebook "Fikri".
Jibu la Swali
Nini Maana ya Dhati ya Mwenyezi Mungu (Dhat Allah)?
Kwa Umm Saloum
Swali:
Sheikh wetu na Amiri wetu, mwanachuoni mtukufu, Allah akuhifadhi na kukulinda, akupe afya njema na neema, na afungue ushindi na uthabiti kupitia mikono yenu.
Swali: Tumesema katika kitabu cha Nidham al-Islam (Mfumo wa Uislamu) katika mada ya "Njia ya Imani" kuwa (Dhati ya Allah iko nyuma ya ulimwengu, mwanadamu, na uzima), nini maana ya maneno haya? Je, Mwenyezi Mungu (swt) ana dhati? Na nini maana ya neno dhati? Na ni nini hukumu ya anayepinga kuwepo kwake na kutosheka kwa kusema "naamini Allah na sifa Zake" bila itikadi kuwa Ana dhati?
Umm Salma al-Amiri – Yemen.
Jibu:
Walaikum Salaam Warahmatullahi Wabarakatuh,
Kwanza, Allah akubarikie kwa dua yako njema kwetu, na nasi tunakuombea kheri. Hili hapa ni jibu:
Nitarudia maandishi ambayo sentensi uliyouliza imechukuliwa kutoka kitabu cha (Nidham al-Islam, uk. 10) nayo ni:
[Licha ya ulazima wa mwanadamu kutumia akili katika kufikia imani kwa Mwenyezi Mungu Mtukufu, hawezi kutambua kile kilicho juu ya hisia zake na juu ya akili yake. Hii ni kwa sababu akili ya mwanadamu ni yenye ukomo, na nguvu yake ina ukomo – hata iwe imepanda na kukua kiasi gani – kwa mipaka ambayo haiwezi kuivuka. Kwa sababu hiyo, utambuzi wake ulikuwa na ukomo. Na kutokana hapa, ilikuwa ni lazima kwa akili ishindwe kutambua dhati ya Allah na ishindwe kutambua hakika Yake. Hii ni kwa sababu Allah yuko nyuma ya ulimwengu, mwanadamu, na uzima, na akili ndani ya mwanadamu haitambui hakika ya kile kilicho nyuma ya ulimwengu, mwanadamu, na uzima. Kwa hivyo, ikawa inashindwa kuitambua dhati ya Allah. Na haisemwi hapa: Ni vipi mwanadamu amemwamini Allah kiakili huku akili yake ikishindwa kuitambua dhati ya Allah? Kwa sababu imani ni kuamini kuwepo kwa Allah, na kuwepo Kwake kunatambulika kupitia kuwepo kwa viumbe Vyake, navyo ni ulimwengu, mwanadamu, na uzima. Na viumbe hivi viko ndani ya mipaka ya kile anachokitambua, hivyo akavitambua, na akatambua kutokana na utambuzi wake huo kuwa kuna Muumba wa viumbe hivyo, naye ni Allah Mtukufu. Kwa hivyo, imani ya kuwepo kwa Allah ilikuwa ni ya kiakili na ndani ya mipaka ya akili, kinyume na utambuzi wa dhati ya Allah kwani huo ni mustahili, kwa sababu dhati Yake iko nyuma ya ulimwengu, mwanadamu, na uzima, hivyo Yeye yuko nyuma ya akili. Na akili haiwezi kutambua hakika ya kile kilicho nyuma yake kutokana na ukomo wake katika utambuzi huu. Na ukomo huu wenyewe lazima uwe ni miongoni mwa viongeza nguvu vya imani...]
Ili kubainisha maana ya (Dhati ya Allah), kabla ya jibu nitaweka wazi kwako jinsi maana ya neno inavyofahamika:
Mosi: Wakati wa kutafuta maana ya neno, hurejewa kwenye maana ya kilugha, yaani hakika ya kilugha (haqiqah lughawiyyah), kisha maana ya kimila (urfiyyah), iwe ni mila ya jumla miongoni mwa Waarabu au mila maalum (istilah - istilahi). Ikiwa hakika haiwezekani, basi hurejewa kwenye sitiari (majaz). Kwa kufuatilia maana hizi kuhusiana na neno (Dhat), inabainika yafuatayo:
1- Maana ya kilugha:
a- Imekuja katika Mukhtar al-Sahah (uk. 109) cha mwandishi wake Muhammad bin Abi Bakr bin Abdul Qadir al-Razi (aliyekufa 660 H): [ذُو بمعنى صَاحب فلا يكون إلا مُضَافاً فإن وَصَفْتَ به نَكِرة أَضَفْتَه إلى نَكِرة وإن وَصَفْتَ به مَعْرِفَةً أضَفْتَه إلى الألف واللام. ولا يجوز إضافَتُه إلى مُضْمَر ولا إلى زَيْدٍ ونحوه.] Unasema: Nilipita kwa mwanamume mwenye mali (ذِي مالٍ) na mwanamke mwenye mali (ذَاتِ مالٍ) na wanaume wawili wenye mali (ذَوَيْ مالٍ). Allah Mtukufu amesema:
وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ
"Na mshuhudishe mashahidi wawili waadilifu miongoni mwenu." (QS. At-Talaq [65]: 2)
...Na ama kauli yao (ذَاتَ مَرّةٍ) "wakati fulani" na (ذَا صَبَاح) "asubuhi moja" basi hiyo ni kielezi cha wakati (zarf zaman)... Na hivi ndivyo (dhat) katika lugha haiji ikiunganishwa (mudhaaf) na majina ya watu (a'lam), hivyo haisemwi "Dhat Zaid" kwa mfano. Lakini inaweza kusemwa (ذو زيد) na maana yake ni "huyu ni Zaid" kama ilivyokuja katika Lisan al-Arab: "Imepokewa kutoka kwa Ahmad bin Ibrahim mwalimu wa Tha'lab kutoka kwa Waarabu: huyu ni (ذو زيد) na maana yake ni huyu ni Zaid, yaani huyu ndiye mwenye jina hili ambalo ni Zaid..."
b- Pia neno (dhat) huja kwa maana ya "kwa ajili ya": Imekuja katika Fath al-Bari maelezo ya Sahih al-Bukhari: [...Na al-Bayhaqi ametoa mada katika al-Asma wa al-Sifat kuhusu kile kilichokuja kuhusu al-Dhat... Na hadithi ya Abu Darda: 'Hufahamu ufahamu wote mpaka uwaichukie watu katika (ذات الله)' na wapokezi wake ni waaminifu isipokuwa hadithi hiyo ina upungufu wa mfululizo (munqati'), na neno (dhat) katika hadithi zilizotajwa ni kwa maana ya 'kwa ajili ya' au kwa maana ya 'haki ya'. Na mfano wake ni kauli ya Hassan: (Na hakika ndugu wa al-Ahqaf aliposimama miongoni mwao anapigana katika (ذات الإله) na kufanya uadilifu)...] Hivyo katika kauli ya Hassan ina maana ya "kwa ajili ya Allah".
c- Na inakuja kwa maana ya upande au kuelekea kama ilivyo katika tafsiri:
- Tafsir al-Tabari (aliyekufa 310 H) kutoka kitabu chake (Jami' al-Bayan):
وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمالِ
"Na tunawageuza upande wa kulia na upande wa kushoto." (QS. Al-Kahf [18]: 18)
Mwenyezi Mungu anasema: "Na tunawageuza vijana hawa katika usingizi wao mara kwa upande wa kulia, na mara kwa upande wa kushoto..."
- Kitabu: Al-Tahrir wa al-Tanwir cha Muhammad al-Tahir bin Ashur al-Tunisi (aliyekufa 1393 H):
(...Na imetokea katika maneno yao (Waarabu) ikiwa imeunganishwa (mudhaaf) na pande, nyakati, na mengineyo, wakichukulia kama sifa ya chenye kusifiwa kinachoashiriwa na muktadha wa maneno kama kauli Yake Mtukufu: ﴿وَنُقَلِّبُهُمْ ذاتَ الْيَمِينِ وَذاتَ الشِّمالِ﴾ katika Surat al-Kahf [18], kwa maana ya upande...)
d- Na huja kwa maana ya utiifu kwa Allah: Al-Hakim ametoa katika al-Mustadrak: Kutoka kwa Abu Said al-Khudri (ra) amesema: Watu walimalamika kuhusu Ali bin Abi Talib kwa Mtume wa Allah ﷺ, akasimama katikati yetu akihutubia nikamsikia akisema: "Enyi watu, msimlalamikie Ali, kwani wallahi yeye ni mkali katika (ذات الله) na katika njia ya Allah." Hii ni hadithi yenye sanadi sahihi... Al-Dhahabi amesema: "Sahihi".
Ni wazi kutokana na maana za kilugha kuwa hazilingani na sehemu zilizotajwa katika matini ya Nidham iliyotajwa kwenye swali, na hakika ya kimila miongoni mwa Waarabu kuhusu neno hili haiko mbali na hapo. Hivyo basi, hurejewa kwenye hakika ya kimila maalum "istilahi"...
2- Maana ya Kiistilahi: Kwa kuzingatia jambo hili, inabainika kuwa maana ya kiistilahi ndiyo inayotumika hapa. Neno (dhat) kiistilahi linamaanisha Nafsi "Hakika":
a- Imamu al-Bukhari amelitumia kwa maana hii... Bukhari katika Sahih yake ameweka mlango aliouita: (Mlango wa yaliyotajwa kuhusu Dhati na Sifa na majina ya Allah...). Na imekuja kuhusu mlango huu katika Fath al-Bari maelezo ya Sahih al-Bukhari cha Ibn Hajar yafuatayo:
[Fath al-Bari: (Kauli yake: Mlango wa yaliyotajwa kuhusu Dhati na Sifa na majina ya Allah Azza wa Jalla), yaani yaliyotajwa kuhusu dhati ya Allah na sifa Zake katika kuruhusu matumizi hayo kama majina Yake au kuyazuia kwa kukosekana nass (maandishi). Ama dhati, al-Raghib amesema: (Ni neno la kike la dhu nalo ni neno linalotumika kufikia sifa kwa majina ya jinsi na aina na huunganishwa na jina dhahiri na si kiwakilishi (mudhmar)... Na wameazima neno dhati kwa ajili ya asili ya kitu na wakalitumia likiwa peke yake au likiwa limeunganishwa na wakaliingizia alif na lam na wakalifanya lichukue nafasi ya Nafsi na sifa maalum na hilo si katika maneno ya Waarabu) mwisho.
Na Iyad amesema: (Dhati ya kitu ni nafsi yake na hakika yake. Na watu wa elimu ya maneno (Ahl al-Kalam) wametumia neno Al-Dhat kwa alif na lam na wataalamu wengi wa nahau wamewakosoa, na baadhi yao wameruhusu kwa sababu inakuja kwa maana ya nafsi na hakika ya kitu... Na matumizi ya Bukhari kwayo yanaonesha yale yaliyotangulia kuwa kusudio ni nafsi ya kitu kwa njia ya wataalamu wa elimu ya maneno kuhusu haki ya Allah Mtukufu...)]
b- Kwa ufahamu, yale aliyoyataja Ibn Hajar kuhusu kauli za mafakihi hapo juu (al-Raghib, Iyad) ndiyo yaliyotajwa katika vitabu vyao kama ifuatavyo:
- (Al-Mufradat fi Gharib al-Qur’an) cha Abu al-Qasim al-Hussein bin Muhammad maarufu kama al-Raghib al-Asfahani (aliyekufa 502 H):
(Dhu ina njia mbili: Moja: Inatumiwa kufikia sifa kwa majina ya jinsi na aina... Na wenye kufafanua maana wameazima neno al-Dhat, wakalifanya kuwa ni ibara ya asili ya kitu, kiwe ni asili (jawhar) au sifa (aradh)... na wakalifanya lichukue nafasi ya nafsi na sifa maalum, wakasema: dhati yake, nafsi yake na sifa yake, na hilo si katika maneno ya Waarabu... Na pili katika neno dhu: ni lugha ya kabila la Tayy...)
- (Mashariq al-Anwar ala Sahih al-Athar) cha Qadhi Abu al-Fadhl Iyad bin Musa (aliyekufa 544 H), imekuja humo: (...na kauli ya Bukhari: 'Mlango wa yaliyokuja kuhusu Dhati'... basi dhati ya kitu ni nafsi yake... Na mafakihi na wataalamu wa maneno wametumia Al-Dhat kwa alif na lam... na kwamba hiyo ni ishara ya nafsi na hakika ya kitu... Na ama matumizi ya Bukhari kwayo ni kama tafsiri iliyotangulia kuwa kusudio lake ni kitu chenyewe kama walivyolitumia wataalamu wa maneno kuhusu haki ya Allah Mtukufu, kwani huoni jinsi alivyosema: 'Yaliyokuja katika Dhati na Sifa', akitaka sifa, hivyo akatofautisha kati yavyo kwa njia ya wataalamu wa maneno...) mwisho.
Pili: Kutokana na yaliyotangulia, inabainika kuwa neno (dhat) katika istilahi linamaanisha Nafsi. Maana hii si katika hakika ya kilugha, yaani si katika maneno ya asili ya Waarabu kama ilivyokuja katika kauli ya al-Raghib hapo juu, bali ni katika hakika ya kimila maalum (istilahi). Yaani dhati kwa maana ya NAFSI ni istilahi na si kwa maana ya kilugha. Na kuinasibisha (Nafsi) kwa Allah Mtukufu ni jambo lililokuja:
- Imekuja katika Tafsir al-Tabari kuhusiana na aya tukufu:
وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ
"Na Allah anakuonyeni na Nafsi Yake." (QS. Aal-Imran [3]: 28)
Kwamba inamaanisha: "Na Allah anawatisha na nafsi Yake ili msitende maasia Yake." Hivyo, kunasibisha nafsi kwa Allah kumekuja katika maandiko ya kisharia, basi kutumia (Dhati ya Allah)...
Inamaanisha (Nafsi ya Allah) ni jambo linalojuzu.
Na hivi ndivyo maana ya kilugha isivyoendana na maana ya "Dhati ya Allah" iliyokuja katika matini iliyotajwa hapo juu katika kitabu chetu (Nidham al-Islam), bali inatumika maana ya kiistilahi... yaani kwa maana ya nafsi "hakika" kama ilivyokuja katika (Fath al-Bari) iliyotajwa hapo juu.
Kwa hiyo, maana ya msemo (Dhati ya Allah) katika sehemu mbili za kitabu chetu (Nidham al-Islam) ni kwa maana ya kiistilahi (Nafsi ya Allah "hakika Yake"). Na sisi hatutambui dhati ya Allah kwa maana ya nafsi Yake "hakika Yake" (swt), kwani dhati ya Allah kwa maana hii iko nyuma ya ulimwengu, mwanadamu, na uzima. Yaani Allah (nafsi Yake) (swt) yuko nje ya mambo haya matatu yanayohisika na kutambulika, hivyo haingii katika uwanja wa fikra ya kiakili ya mwanadamu, yaani haingii katika uwanja wa utambuzi wa hisia zetu.
لاَّ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ
"Macho hayamfikii, Naye anayafikia macho; Naye ni Mpole, Mwenye habari." (QS. Al-An'am [6]: 103)
Tatu: Ama swali lako: (Ni nini hukumu ya anayepinga kuwepo kwake na kutosheka kwa kusema "naamini Allah na sifa Zake" bila itikadi kuwa Ana dhati), inaonekana kuna utata kwa aliyesema maneno haya. Hii ni kwa sababu istilahi ya neno (Dhati ya Allah) kwa maana ya nafsi Yake "na hakika Yake" haina tatizo lolote. Kupinga kuwa Allah (swt) ana dhati kwa maana hii – yaani ana nafsi na hakika – hakuwezi kusemwa na mtu anayetambua maana hiyo vilivyo, hasa kwa kuwa maana hii ipo katika maandiko ya kisharia kama vile: ﴿وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ﴾...
Lakini katika ufafanuzi wa kisharia, mwanadamu hufungamana na ufafanuzi bila kuingiza mambo mengine. Kwa mfano, hadithi ya Mtume ﷺ aliyoitoa Bukhari katika Sahih yake kutoka kwa Abu Hurairah amesema: Siku moja Mtume ﷺ alikuwa amekaa mbele ya watu, akamjia Jibril akasema: Nini imani? Akasema:
«الإِيمَانُ أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَبِلِقَائِهِ وَرُسُلِهِ وَتُؤْمِنَ بِالْبَعْثِ...»
"Imani ni kumwamini Allah, Malaika Wake, Vitabu Vyake, kukutana Naye, Mitume Wake, na kuamini kufufuliwa..." (Imepokewa na Muslim pia).
Kulingana na hili, ikiwa utaulizwa kuhusu imani, unasema yaliyotajwa katika hadithi. Na hivi ndivyo ilivyo kwa maana za kisharia kama hadithi ya Uislamu katika hadithi ya Jibril iliyotangulia, na pia kuhusu Ihsan. Na mfano wa hayo ni ufafanuzi wote wa kisharia.
Natumai jibu hili linatosheleza, na Allah ndiye Mjuzi zaidi na Mwenye hekima zaidi.
Ndugu yenu, Ata Bin Khalil Abu al-Rashtah
04 Rajab al-Khayr 1443 H Inayoendana na 05/02/2022 M
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amiri (Allah amhifadhi) kwenye Facebook: https://www.facebook.com/photo?fbid=484916779862363&set=a.469598088060899&_rdc=1&_rdr
Kiungo cha jibu kutoka ukurasa wa Amiri (Allah amhifadhi) kwenye tovuti: http://archive.hizb-ut-tahrir.info/arabic/index.php/HTAmeer/QAsingle/4218