Jibu la Swali
Swali: Tovuti ya Al-Riyadh ilichapisha mnamo tarehe 9/7/2019 kwamba Saudia ilikuwa na nafasi kubwa katika [makubaliano yaliyotiwa saini na Shirika la Nchi Zinazouza Mafuta "OPEC", pamoja na wazalishaji wengine nje ya shirika hilo (Plus) Jumanne iliyopita, yaliyopewa jina la "Muungano wa Vienna"]. Je, hii inamaanisha kuwa shirika jipya limeundwa badala ya OPEC? Kisha, je, nafasi hiyo ya Saudia iliyotajwa ni kwa msukumo wa Saudia yenyewe au msukumo wa nje? Na ni nini maslahi ya Saudia katika muungano huu? Na muungano huu mpya utadumu kwa muda gani? Mwenyezi Mungu akujazi heri.
Jibu: Ili jibu la maswali haya liwe wazi, tutapitia mambo yafuatayo:
Kwanza: Ukweli wa Makubaliano:
1- Shirika la OPEC ambalo linajumuisha nchi 14 lilikubali mkataba wa ushirikiano na nchi nyingine 10 zikiongozwa na Urusi, ambayo ni mzalishaji mkubwa wa mafuta. Hilo lilifanyika mjini Vienna mnamo tarehe 2/7/2019 wakati wa mkutano wa mawaziri wa shirika la OPEC na wazalishaji hao, na makubaliano hayo yakaitwa "Muungano wa Vienna-OPEC Plus". Mkataba huo unatarajiwa kutiwa saini rasmi katika vuli ijayo wakati wa ziara iliyopangwa ya Rais wa Urusi nchini Saudia. Nchi hizi 24 zilikubaliana kuongeza muda wa makubaliano ya kupunguza uzalishaji, ambayo yamekuwa yakitumika kwa miaka miwili na nusu, kwa kipindi cha miezi tisa mingine. Makubaliano hayo yalikuwa ni mchakato wa kuimarisha uhusiano ulioanza kati ya Urusi na Saudia (OPEC) katika kipindi cha miaka mitatu iliyopita kufuatia kushuka kwa kasi kwa bei ya mafuta mwaka 2014 baada ya kufikia kilele cha dola 147 kwa pipa. Baada ya hapo, mafuta yaliendelea kushuka na kukaribia dola 27 kwa pipa mwanzoni mwa mwaka 2016. Lengo lilikuwa ni kujaribu kudhibiti mwelekeo wa bei kwa njia ya kupanga usambazaji wa mafuta ili uendane na mahitaji ya kimataifa. Katika kipindi hicho, Saudia iliongoza makubaliano ya shirika la OPEC na Urusi ya kupunguza uzalishaji kwa kiasi cha mapipa milioni 1.2 kwa siku kwa OPEC, huku Urusi ikipunguza uzalishaji wake kwa takriban mapipa 300,000 kwa siku. Hakika, kuanguka kwa bei kulisimamishwa na bei ya pipa ilipanda hadi dola 55 baada ya makubaliano na kuendelea kupanda katika miaka miwili iliyopita, jambo ambalo lilichukuliwa kuwa la kuridhisha kwa wazalishaji wa mafuta.
2- Muungano huu mpya wa wazalishaji wa mafuta unaongeza wazalishaji muhimu katika shirika la OPEC kama vile Kazakhstan, Mexico, na Azerbaijan pamoja na Urusi. Hii inaifanya "OPEC Plus" kudhibiti 47% ya uzalishaji wa mafuta duniani baada ya OPEC peke yake kuwa inazalisha takriban theluthi moja ya uzalishaji wa dunia. Hii ina maana kwamba inatarajiwa kuwasaidia wazalishaji wa mafuta sana katika kudhibiti bei ya mafuta. Lakini hii ni kwa mtazamo wa nadharia tu; ama kwa upande wa kivitendo, kuna mambo mengine mengi yanayotawala makubaliano haya, ikiwa ni pamoja na:
أ- Makubaliano haya hayakufuta shirika la OPEC, bali wanachama wake waliafikiana na wazalishaji wengine, maarufu zaidi akiwa ni Urusi. Hii ina maana kuwa yanaweza kuvunjwa; si shirika jipya mbadala wa OPEC. Mkataba wa OPEC bado upo, ingawa nchi mpya zimeingia chini ya mwavuli wa "OPEC Plus", na ni makubaliano ya hiari ambapo nchi mpya zinaweza kujiondoa.
ب- Makubaliano haya yalilazimishwa kwa wazalishaji na ukweli mpya katika masoko ya mafuta, ambao ni mafuta ya shale (shale oil) ya Marekani, ambayo uzalishaji wake bado unayumba kwa kushuka na kupanda kulingana na bei, na hautegemewi kutulia kabla ya mwaka 2025. Kwa hivyo, makubaliano haya yanatarajiwa kuendelea hadi uzalishaji wa mafuta ya shale nchini Marekani utakapokuwa thabiti na athari zake katika masoko kuwa wazi.
ج- Saudia ndiyo nchi maarufu zaidi miongoni mwa nchi za OPEC zinazosimamia makubaliano haya, na ni nchi kibaraka wa Marekani. Haiwezi kuchukua hatua nje ya siasa za Marekani. Kwa hivyo, mkono wa Marekani katika makubaliano haya unaonekana wazi kwa nguvu, na makubaliano yake na Urusi yanabaki kuathiriwa na mabadiliko ya siasa za Marekani.
Pili: Misukumo ya Muungano Huu:
1- Tangu kuanguka kwa bei ya mafuta mwaka 2014, uratibu kati ya nchi zinazozalisha mafuta umekuwa jambo la lazima ili kujaribu kudhibiti usambazaji wa mafuta katika masoko ya kimataifa, na hivyo kudhibiti bei ya mafuta kulingana na mahitaji ya soko, yaani kulingana na nadharia ya usambazaji na mahitaji (supply and demand). Katika miongo iliyopita, jambo hilo lilikuwa likifanyika ndani ya shirika la OPEC ambalo linajumuisha wazalishaji wakubwa wa mafuta. Lakini katika miaka ya hivi karibuni, Urusi imekuwa mzalishaji mkubwa wa mafuta na uzalishaji wake umezidi mapipa milioni 11 kwa siku, yaani inazalisha 10% ya uzalishaji wa dunia. Urusi ilikuwa ikiitazama OPEC; ikiwa OPEC ingepunguza uzalishaji na bei kupanda, Urusi ingeongeza uzalishaji wake ikitumia fursa ya kupanda kwa bei, kwani haikuwa ikifungwa na maamuzi ya OPEC. Jambo hili liliiudhi Marekani, hasa wakati inaiwekea Urusi vikwazo. Hivyo, iliituma Saudia, mzalishaji mkubwa zaidi katika OPEC na mwenye ushawishi mkubwa ndani yake, kuwa mstari wa mbele kutumia mbinu muhimu ili kutengeneza muungano wa aina fulani kati ya OPEC na Urusi ili kudhibiti uzalishaji wa Urusi ndani ya mipaka ya OPEC kupitia uratibu kati ya Saudia na Urusi.
2- Ili uratibu huo uwe ukweli kivitendo, uhusiano kati ya Saudia na Urusi uliimarika sana baada ya mwaka 2014. Mfalme Salman alifanya ziara mjini Moscow tarehe 4/10/2017, ikiwa ni ziara ya kwanza ya mfalme wa Saudia nchini Urusi. Mikutano kadhaa ilifanyika kati ya Rais wa Urusi na Mrithi wa Kiti cha Ufalme wa Saudia, na Urusi ilishawishiwa kwa uwezekano wa kuelekeza mikataba mikubwa ya silaha ya Saudia kwenye viwanda vya kijeshi vya Urusi. Hivyo, Urusi na Saudia zilianzisha enzi mpya ya mahusiano ya mafuta kati yao, na yote hayo yalikuwa katika enzi ya kibaraka wa Marekani, Salman na mwanawe. Juhudi za Saudia na Urusi zilizaa matunda mnamo tarehe 30/11/2016 kwa kutiwa saini makubaliano ya kwanza ya kupunguza uzalishaji wa mafuta kati ya shirika la OPEC na nchi nyingine 11 zikiongozwa na Urusi. Chini ya mkataba huo, OPEC ilipunguza uzalishaji kwa mapipa milioni 1.2 kwa siku, huku nchi nyingine 11 zikipunguza uzalishaji wao kwa mapipa 560,000 kwa siku, ambapo fungu la Urusi peke yake katika upunguzaji huo lilikuwa mapipa 300,000 kwa siku. Kabla ya makubaliano haya, Saudia ilikuwa imetishia mnamo tarehe 4/11/2016 kufurika soko kwa mafuta, na jambo hili ndilo lililoishawishi Urusi kufanya uratibu nayo kwa hofu ya kufurika kwa mafuta na kushuka kwa bei, na hivyo kuzuia mzozo wa kifedha nchini Urusi ambayo bajeti yake inategemea kwa takriban 50% mapato ya nishati (mafuta na gesi).
3- Makubaliano haya yalikuwa na athari chanya kwa bei ya mafuta, ambapo bei ya pipa ilipanda mara tu baada ya kutiwa saini. Lakini makubaliano hayo yalikuwa ya kipindi cha miezi sita, kisha yakafuatiwa na mijadala mirefu ya kuongeza muda wake. Urusi, kwa ujumla, hasa kwa kuwa bei ya mafuta ilikuwa nzuri, ilitaka kuongeza uzalishaji wake ili kusaidia bajeti yake, wakati Saudia ilikuwa ikitaka kuendelea kupunguza uzalishaji kama siasa yake thabiti, ingawa ilikuwa ikitishia mara kwa mara kuacha soko liende linavyotaka, yaani kutishia kuongeza uzalishaji kwa kiasi kikubwa. Tishio hili lilikuwa likitolewa kila mara mbele ya majaribio ya Urusi ya kutaka kusitisha mchakato wa kupunguza uzalishaji. Katika mchezo ulio wazi kwa yeyote mwenye macho, Rais wa Marekani alikuwa akiitaka Saudia kuongeza uzalishaji wa mafuta ili kudhibiti bei, kwa lengo la kuishawishi Urusi kujiingiza tena katika mchakato wa kupunguza uzalishaji pamoja na Saudia. Hivyo Urusi inaonekana kana kwamba inapinga siasa za Rais wa Marekani na inaogopa Saudia kumtii, jambo linaloifanya Urusi ikimbilie kuratibu na Saudia kwa shingo upande ili kupunguza uzalishaji. Kwa mfano, (Trump alisema Jumamosi katika tweet yake kwenye Twitter kwamba alizungumza na Mfalme Salman bin Abdulaziz na kumtaka aongeze uzalishaji wa ufalme huo wa mafuta kufikia hadi mapipa milioni mbili kwa siku ili kuzuia kupanda kwa bei yake, na kwamba Mfalme Salman alikubali ombi lake. Al-Araby Al-Jadeed 1/7/2018).
4- Kinachothibitisha kutoridhika kwa Warusi kuhusu kupunguza uzalishaji ni kile kilichonukuliwa na Al-Ain News mnamo tarehe 5/6/2019 kutoka kwa Igor Sechin, Mtendaji Mkuu wa kampuni kubwa ya mafuta ya Urusi, Rosneft, Jumanne, (kwamba kampuni hiyo inatafuta uwezekano wa kupata fidia kutoka kwa serikali ikiwa makubaliano ya kimataifa ya kupunguza usambazaji yataongezwa muda. Sechin alihoji mantiki ya Urusi kupunguza uzalishaji zaidi chini ya makubaliano kati ya Shirika la Nchi Zinazouza Mafuta (OPEC) na washirika wake akisema: "Marekani inaweza kuimarisha uzalishaji na kuchukua hisa ya soko ya Urusi"). Yaani, Urusi iliona kuwa kupunguza uzalishaji hakuikupea maslahi, lakini tishio la Saudia la kuongeza uzalishaji na kufurisha masoko kisha bei kushuka kwa kiasi kikubwa huifanya Urusi ipoteze faida ya kuongeza uzalishaji kwa sababu ya kupungua kwa mapato ya kifedha kutokana na hilo. Matokeo yake yanakuwa madhara kwa Urusi kwa sababu nusu ya bajeti yake inatokana na petroli, hivyo inakubali kwa shingo upande kupunguza uzalishaji! Hilo linaongeza bei ili kufaa usafirishaji wa mafuta ya shale, na hii inapelekea kupanuka kwa kampuni za mafuta za Marekani... yaani, Saudia ni upanga wa Marekani uliowekwa kwenye shingo ya Urusi ili kuilazimisha kupunguza uzalishaji wa mafuta kila wakati Marekani inapotaka hivyo.
5- Ili kutambua umuhimu wa kupunguza uzalishaji kwa Marekani, Marekani ya leo ni tofauti na Marekani ya jana kuhusiana na mafuta. Uzalishaji wa mafuta ya shale umekuwa ukweli nchini Marekani, na uzalishaji wake unaendelea kuongezeka. Kuongezeka kwake ni suala la msingi kwa uchumi wa Marekani ambao unakabiliwa na deni kubwa sana. Uzalishaji huo na ongezeko hilo vinahitaji hali fulani za soko, hususan bei. Kwa hivyo, Marekani iliituma Saudia kwa jukumu la kupunguza uzalishaji wa mafuta wa OPEC. Hii kwa upande mmoja inaziwezesha kampuni za Marekani kupata hisa za soko kwa urahisi, na kwa upande mwingine inaweka bei ya mafuta juu, yaani yenye tija ya kiuchumi kwa wazalishaji wa mafuta ya shale ya Marekani. Mafuta ya shale yalikuwa yakihitaji bei ya dola 69 kwa pipa ili yawe na faida, lakini maendeleo ya teknolojia ya kuyatoa yamepunguza namba hiyo chini ya hapo. Marekani inaona mafuta yake ya shale kama njia yake ya kutawala masoko ya mafuta duniani.
6- Ikiwa "fimbo" ya Saudia kuelekea Urusi ni tishio la kuongeza uzalishaji na kushusha bei, basi "karoti" ni kuifanya Urusi iamini kuwa itapata ushawishi zaidi katika Mashariki ya Kati. Mfalme Salman alitembelea Moscow mwaka 2017, ikiwa ni ziara ya kwanza ya mfalme wa Saudia nchini Urusi, na Saudia imemwalika Rais wa Urusi kuitembelea katika vuli ijayo, ambayo pia ni ziara adimu ya Rais wa Urusi nchini Saudia na ya pili kuwahi kutokea. Rais wa Urusi ndiye alikuwa wa kwanza kutangaza kufikiwa kwa makubaliano ya Vienna baada ya mkutano alioufanya na Mrithi wa Kiti cha Ufalme wa Saudia, Bin Salman, wakati wa mkutano wa kilele wa G20 uliofanyika Osaka, Japani tarehe 29/6/2019. (Rais wa Urusi alimjulisha Mrithi wa Kiti cha Ufalme wa Saudia, Mwanamfalme Muhammad bin Salman, kwamba "anafuraha kujadili ushirikiano kati ya nchi hizo mbili katika masoko ya nishati". Putin aliongeza, "Ushirikiano wa kimkakati ndani ya (OPEC Plus) umepelekea utulivu wa masoko ya mafuta, na umeruhusu kupunguza na kuongeza uzalishaji, kulingana na mahitaji ya soko, jambo linalochangia kutabiri matarajio ya uwekezaji na ukuaji wake katika sekta hiyo"). Putin alitangaza (kwamba "makubaliano hayo yataongezwa muda katika muundo wake wa sasa na kwa kiasi kile kile"). Independent Arabia 29/6/2019. Yote haya yanaifanya Urusi iamini kimakosa kuwa ina ushawishi nchini Saudia, ndani ya OPEC, na katika masoko ya mafuta! Ili kuitia dhana hii ya uongo katika akili za Warusi, Wamarekani wanawafanya Warusi waamini kuwa hawajaridhika na makubaliano haya. (Mr. Bordoff, ambaye alikuwa mshauri wa nishati katika utawala wa Obama, alisema: "Marekani ilikuwa ikifurahia uwezekano wa kufanya mazungumzo na nchi nyingi kuu za shirika la OPEC." Kabla ya kuongeza: "Lakini sasa nchi inayochukuliwa kuwa adui wa Marekani imeingia na ina nafasi ya uongozi katika makubaliano haya." Al Arabiya Net 3/7/2019). Vile vile, kulingana na chanzo hicho hicho, (Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani Mike Pompeo alijibu alipoulizwa mapema mwaka huu ikiwa Rais Putin anaweza kutumia diplomasia ya mafuta ili Urusi ichukue nafasi ya Marekani katika Mashariki ya Kati kwa kusema: "Nina uhakika kwamba juhudi za Rais wa Urusi Putin zitafeli").
7- Huu ndio ukweli wa mkataba huu, na hiyo ndiyo ilikuwa misukumo yake. Ama kuhusu kudumu kwake milele... hilo ni jambo lisilowezekana kwa kuzingatia kuwa Urusi kila mara inajaribu kujinasua kutoka katika vikwazo hivyo na kufaidika na kupanda kwa bei ya mafuta kwa kuongeza uzalishaji. Hasa kwa kuwa hali katika siku za usoni zinaweza kufanya ahadi ya Urusi kwa makubaliano haya kuwa ngumu, kama vile vita vya kibiashara na athari zake kwa bei ya mafuta, na uwezekano wa kurejea kwa utulivu wa uzalishaji wa mafuta nchini Venezuela, Libya, na Iran, na athari za hilo kwenye masoko. Ikiongezwa kwa hayo ni kwamba akiba ya sasa ya mafuta ya Urusi iliyothibitishwa itamalizika katika kipindi cha chini ya miaka 20 kulingana na kasi ya uzalishaji ya sasa, jambo linaloifanya ishinde mbio na wakati ili kujaribu kupata faida katika kipindi hiki ambacho si kirefu, isipokuwa kama yatagunduliwa mashamba mapya ya mafuta. Hata hivyo, makubaliano haya yanaweza kudumu hadi mwaka 2025, ambao ni mwaka unaotarajiwa uzalishaji wa mafuta ya shale ya Marekani kutulia, ambapo athari za hilo kwenye masoko zitajulikana wazi. Hivyo basi, Urusi itajenga siasa yake ya mafuta juu ya ukweli huo ambao bado unagubikwa na utata mwingi hivi leo.
8- Hatimaye, na jambo linalostahili kuashiriwa ni kwamba mafanikio ya siasa ya Marekani kutoka nyuma ya pazia kwa kuisukuma Saudia ikiwa imebeba fimbo ya kuongeza uzalishaji wa mafuta na karoti ya kumpa Putin ushawishi mpya katika eneo hilo, na kufanikiwa kwake kuilazimisha Urusi kwa shingo upande kuingia katika mkataba wa "OPEC Plus", yote haya yataongeza matumaini ya Marekani katika mafanikio ya siasa zake nyingine; siasa ya shinikizo na vikwazo dhidi ya Urusi ili kuilazimisha kuitumikia dhidi ya Uchina. Ikiwa matumaini ya Marekani yataongezeka kwa sababu ya mafanikio katika mpango wa "OPEC Plus", basi shinikizo la Marekani dhidi ya Urusi litaongezeka kwa ukali zaidi, ingawa Marekani itaiwekea Urusi karoti ya uongo ili kuichitah Urusi ambayo ni rahisi kuchitika, hadi itii siasa za Marekani na kuwa mtumishi wake katika mazingira ya Uchina. Marekani imeanza hilo kupitia ombi la Rais Trump kwa Rais Putin wakati wa mkutano wao nchini Japani pembezoni mwa mkutano wa kilele wa G20 mnamo tarehe 29/6/2019 la kuishirikisha Uchina katika mkataba wa makombora ya masafa ya kati ikiwa Urusi inataka Marekani kurejea katika mkataba huo. Kwa kuwa Urusi inaona mkataba huu kuwa muhimu kwa usalama wake, itaishinikiza Uchina kuukubali, na kwa kuwa Uchina itakataa hilo kama inavyotarajiwa, basi mzozo utatokea kati ya Urusi na Uchina. Hili litarahisisha Urusi kusimama upande wa Marekani dhidi ya Uchina... Kwa yote hayo, "Muungano wa Vienna" mpya wa kudhibiti masoko ya mafuta ni mtego wa Marekani kwa Urusi, na mafanikio ya Marekani ndani yake yana mwelekeo mkubwa zaidi kwa upande wa kimkakati.
9- Hivyo basi, watawala katika nchi za Waislamu wameweka utajiri wetu katika mlango wa michezo ya kisiasa kati ya nchi kafiri za kikoloni. Ikiwa maslahi ya nchi hizi yatahitaji kupunguza uzalishaji, wale Waruwaybidhah husema "labayka", na ikiwa maslahi yao yatahitaji kuongeza uzalishaji, wanaitikia vivyo hivyo... Na ikiwa maslahi yao yatahitaji kuchukua rasilimali zetu kwa bei rahisi, watawala hao hukubali kwa unyonge... Ama ikiwa maslahi yao yatahitaji kuzichukua bila malipo kwa kisingizio cha kulinda viti vyao vya enzi kama alivyotangaza Trump, basi wao hutikisa vichwa vyao wakikubali kwa shukrani kwamba viti vyao vimelindwa!! Na hivyo ndivyo walivyo duniani:
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ
"Viziwi, mabubu, vipofu, kwa hivyo hawaelewi." (QS. Al-Baqarah [2]: 171)
Na Akhera watakuwa vipofu na wenye kupotea zaidi njia. Na Mwenyezi Mungu Mwenye Nguvu na Mwenye Hekima amesema kweli:
وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلاً
"Na aliyekuwa katika hii (dunia) ni kipofu, basi yeye Akhera atakuwa kipofu (vilevile) na aliyepotea zaidi njia." (QS. Al-Isra [17]: 72)
9 Dhul-Qi'dah 1440 H 12/07/2019 M