د جلیل عالم عطاء بن خلیل ابو الرشته د حزب التحریر د امیر د هغو ځوابونو لړۍ چې په خپله فیسبوک پاڼه «فقهي» کې یې د مینه والو پوښتنو ته ورکړي دي
د پوښتنې ځواب
د سوداګریزو توکو (عروض التجارة) زکات
ته: Mohamed Abou Youssef
پوښتنه:
السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، محترم شیخ صاحب! زه د سوداګریزو توکو (عروض التجارة) د زکات په اړه ځینې مهمې پوښتنې لرم. کله چې یو سوداګر د هغو خالصو شتمنیو محاسبه کوي چې زکات پرې فرض دی، نو د هغو توکو ارزښت ټاکلو ته اړتیا پیدا کېږي. پوښتنه د هغو سوداګریزو مالونو (stock) په اړه ده چې د کال په پای کې پاتې وي؛ یعنې هغه توکي چې د پلور په نیت اخیستل شوي وي خو د کال تر پایه نه وي پلورل شوي. دا توکي باید په کومه بیه حساب شي؟ په هغه بیه چې اخیستل شوي (د اخیستلو بیه) که د بازار په اوسنۍ بیه؟ که ووایو چې د پلور په بیه، نو ایا د پرچون (retail) په بیه حساب شي که د عمده (wholesale) په بیه؟ بله دا چې که مال له بل چا (وکیل) سره وي، نو ایا د زکات ورکوونکي د سیمې په بیه حساب شي که د هغه ځای په بیه چې مال هلته دی؟ او د هغو توکو په اړه چې د ډېر وخت راهیسې پراته وي او نه خرڅېږي (کاسده بضاعه)، ایا پر هغو هم زکات شته؟ په ځانګړې توګه که د هغو په بازار کې ارزښت کم شوی وي. د پوښتنې د اوږدوالي له امله بښنه غواړم. بارک الله فیکم.
ځواب:
وعلیکم السلام ورحمة الله وبرکاته،
سوداګریز توکي (عروض التجارة) هر هغه څه ته ویل کېږي چې له نقدي پیسو (سرو او سپینو زرو) پرته نور وي او د ګټې ترلاسه کولو په نیت د پلورلو او پیرودلو لپاره کارول کېږي، که هغه خوراکي توکي وي، جامې وي، فرشونه وي، صنعتي محصولات وي، حیوانات وي، معدني توکي وي، ځمکه وي، ودانۍ وي او که بل هر څه چې پېرل کېږي او پلورل کېږي.
په هغو توکو کې چې د سوداګرۍ لپاره نیول شوي وي، زکات فرض دی. له سمرة بن جندب څخه روایت دی چې هغه وویل:
أما بعد، فإن رسول الله ﷺ كان يأمرنا أن نخرج الصدقة من الذي نعد للبيع
"له هغه وروسته، رسول الله ﷺ موږ ته امر کاوه چې د هغو شیانو زکات وباسو چې د پلور لپاره مو چمتو کړي وي." (رواه ابوداود)
او له ابوذر رضي الله عنه څخه روایت دی چې نبي کریم ﷺ وفرمایل:
وفي البَزِّ صدقته
"او په بز (هغه رختونه او جامې چې سوداګري پرې کېږي) کې زکات دی." (رواه دارقطني او بیهقي)
ابو عبید له ابي عمر بن حماس څخه او هغه له خپل پلار څخه روایت کړی چې وایي: «عمر بن الخطاب رضي الله عنه پر ما تېر شو او ویې ویل: اې حماسه! د خپل مال زکات ورکړه. ما وویل: زه له کڅوړو او څرمنو پرته بل مال نه لرم. هغه وفرمایل: ارزښت یې معلوم کړه، بیا یې زکات ورکړه.» او له عبدالرحمن بن عبدالقاري څخه روایت دی چې وایي: «زه د عمر بن الخطاب رضي الله عنه په زمانه کې د بیت المال مسؤل وم، کله به چې د عطایاوو (تنخواه ګانو) وخت راغی، نو د سوداګرو مالونه به یې راټول کړل، د حاضر او غایب مال حساب به یې وکړ، بیا به یې د حاضر مال له مخې د ټولو (حاضر او غایب) مالونو زکات اخیست.» (رواه ابو عبید)
- امام احمد په خپل مسند کې له مالک بن اوس بن الحدثان النصري څخه او هغه له ابوذر څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل:
فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَقَرِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ
"په اوښانو کې زکات شته، په پسونو کې زکات شته، په غواوو کې زکات شته او په بز (هغه رختونه چې د سوداګرۍ لپاره وي) کې زکات شته."
امام نووي په "المجموع شرح المهذب" کې فرمایي: (په سوداګریزو توکو کې زکات فرض دی ځکه چې ابوذر رضي الله عنه روایت کړی چې نبي کریم ﷺ وفرمایل: «في الإبل صدقتها وفي البقر صدقتها وفي البز صدقته» او دا ځکه چې په سوداګرۍ کې د مال زیاتوالی (نماء) غوښتل کېږي، نو زکات ور پورې اړه لري لکه په څرېدونکو څارویو کې... د هغه خبره «وفي البز صدقته» د ب په زور او ز سره ده، همداسې ټولو راویانو روایت کړې ده، او د شافعي رضي الله عنه پخواني او نوي نصوص د سوداګرۍ د زکات پر فرضیت متواتر دي... او د شافعي مذهب د پیروانو ترمنځ په دې مشهوره ده چې د هغه پر فرضیت اتفاق شته...).
ابن قدامه په "المغني" کې وایي: (د ډېرو اهل علم په قول د سوداګریزو توکو په ارزښت کې زکات فرض دی. ابن منذر ویلي: اهل علم په دې متفق دي چې په هغو توکو کې زکات شته چې د سوداګرۍ نیت پرې شوی وي کله چې کال ورباندې تېر شي... زموږ دلیل هغه روایت دی چې ابوداود له سمرة بن جندب څخه روایت کړی: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُنَا أَنْ نُخْرِجَ الزَّكَاةَ مِمَّا نُعِدُّهُ لِلْبَيْعِ». او دارقطني له ابوذر څخه روایت کړی چې ومې اورېدل رسول الله ﷺ فرمایل: «فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَقَرِ صَدَقَتُهَا، وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ». دا یې په «ز» سره ویلي دي، او په دې کې اختلاف نشته چې زکات د دې شیانو په خپلو مېنځونو (عین) کې نه بلکې په ارزښت (قیمت) کې یې واجب دی. او له ابي عمرو بن حماس څخه روایت دی چې پلار یې ویلي: عمر رضي الله عنه امر وکړ او ویې ویل: د خپل مال زکات ادا کړه. ما وویل: زه بې له کڅوړو او څرمنو بل مال نه لرم. هغه وویل: ارزښت یې وټاکه او بیا یې زکات ورکړه. امام احمد او ابو عبید روایت کړی دی.) پای
بیهقي په "السنن الکبری" کې روایت کړی: (... له مالک بن اوس بن الحدثان څخه روایت دی چې وایي: کله چې زه له عثمان رضي الله عنه سره ناست وم، ابوذر راغی او حدیث یې ذکر کړ، وایي: دوی وویل: اې ابوذر! موږ ته د رسول الله ﷺ څخه حدیث ووایه. هغه وویل: ومې اورېدل چې رسول الله ﷺ فرمایل: "فِي الْإِبِلِ صَدَقَتُهَا وَفِي الْغَنَمِ صَدَقَتُهَا وَفِي الْبَقَرِ صَدَقَتُهَا وَفِي الْبَزِّ صَدَقَتُهُ". دا یې په «ز» سره وویل.) پای
په سوداګریزو توکو کې زکات هغه وخت فرض کېږي کله چې ارزښت یې د سرو زرو یا سپینو زرو نصاب ته ورسېږي او کال ورباندې تېر شي.
که یو سوداګر خپله سوداګري له نصاب څخه په کم مال پیل کړي او د کال په پای کې یې مال نصاب ته ورسېږي، زکات پرې نشته؛ ځکه چې پر نصاب باندې کال نه دی تېر شوی. زکات پرې هغه وخت فرض کېږي چې پر دغه نصاب پوره یو کال تېر شي.
خو که سوداګر خپله سوداګري له نصاب څخه په زیات مال پیل کړي، مثلاً په زر دینارو یې سوداګري پیل کړه او د کال په پای کې یې سوداګري وده وکړه، ګټه یې وکړه او ارزښت یې درې زره دیناره شو، نو پر ده واجب ده چې د درې زره دینارو زکات وباسي، نه یوازې د هغه زر دینارو چې پیل یې ورباندې کړی و؛ ځکه چې د مال ګټه د اصل تابع ده او د ګټې کال د اصل له کال سره یو دی. دا کټ مټ د وزو او پسونو د بچیانو غوندې ده، چې هغوی هم ورسره حسابېږي او زکات یې ورکول کېږي، ځکه د هغوی کال د میندو کال دی. همدارنګه د مال ګټه هم د اصل مال په کال حسابېږي. کله چې کال پوره شي، سوداګر خپل سوداګریز توکي ارزوي (قیمت یې معلوموي)، که هغه داسې وي چې په اصل کې زکات پرې فرض وي لکه اوښان، غواګانې او پسونه، او که داسې وي چې په اصل کې زکات پرې نشته لکه کالي، صنعتي تولیدات، ځمکه او ودانۍ؛ دا ټول په سرو زرو یا سپینو زرو قیمتوي او څلورمه نیمه (۲.۵٪) زکات ترې باسي، په هغه صورت کې چې ارزښت یې د سرو زرو یا سپینو زرو نصاب ته ورسېږي. زکات باید په مروجه نقدي پیسو ورکړل شي، خو که ورته اسانه وي، کولی شي چې له خپلو سوداګریزو توکو څخه هم زکات وباسي؛ مثلاً که څوک په پسونو، غواګانو یا جامو سوداګري کوي او پر ده د یوې پسې، غوا یا یوې جوړې جامو په اندازه زکات فرض شوی وي، نو اختیار لري چې پیسې یې ورکړي او که همغه پسه، غوا یا جامې ورکړي.
په هغو سوداګریزو توکو کې چې په اصل کې زکات لري (لکه اوښان، غواګانې او پسونه)، د هغو زکات د سوداګریزو توکو په توګه ورکول کېږي، نه د مالدارۍ (څارویو) د زکات په توګه؛ ځکه چې د هغو د ساتلو موخه سوداګري ده، نه پالنه.
د دې شرعي واقعیت په پوهېدو سره، ستاسو د پوښتنې ځواب په لاندې ډول دی:
الف- سوداګریز توکي د زکات د فرضېدو پر مهال د هغوی په بازارنۍ بیه (پلورنځي قیمت) قیمتول کېږي، ځکه چې دا د دغو توکو حقیقي ارزښت دی. د پېرودلو په بیه نه قیمتول کېږي ځکه چې کېدای شي هغه د بازار له اوسنۍ بیې څخه کمه یا زیاته وي. نو معیار د بازار اوسنۍ بیه ده.
ب- که پلورونکی عمده پلورونکی (جمله فروش) وي، نو خپل مالونه د عمده پلور په بیه قیمتوي، او که پرچون پلورونکی وي، نو د پرچون په بیه یې قیمتوي... او که دواړه ډوله پلور کوي، نو د دواړو ترمنځ تناسب په پام کې نیسي؛ مثلاً که نیم مال په عمده او نیم په پرچون پلوري، نو په همدې حساب یې قیمت ټاکي، ځکه چې دا د توکو حقیقي ارزښت ته نږدې ده.
ج- توکي په هغه سیمه کې د بازار په بیه قیمتول کېږي چې توکي هلته شتون لري، نه د سوداګر په خپله سیمه کې؛ ځکه چې په هغه ځای کې د بازار بیه د هغو حقیقي ارزښت ښيي.
د- د زکات ورکولو پر مهال ټول توکي قیمتول کېږي، که هغه د ډېر وخت پاتې توکي (کاسده بضاعه) وي او که نوي وي؛ ځکه چې مالونه په حقیقت کې شتمني ده... پاتې شوي توکي د زکات پر مهال په بازارنۍ بیه قیمتول کېږي، چې په داسې حالت کې د هغوی قیمت طبعاً له پخواني قیمت څخه کم وي. دا کار باید هر کال وشي، ځکه دا توکي د نغدو پیسو حکم لري، نو لکه څنګه چې په نغدو پیسو کې هر کال زکات فرض وي، په دې کې هم فرض دی.
هـ- د سوداګریزو توکو زکات په اصل کې نغدې پیسې دي، خو جایز ده چې له خپلو توکو څخه هم ورکړل شي. مثلاً که پر چا ۲۰۰۰ زکات فرض وي او د یوې جنسي ټوټې قیمت ۵۰۰ وي، نو زکات ورکوونکی کولی شي ۴ دانې له هماغه جنس څخه د زکات په توګه ورکړي. دا د هغو توکو لپاره چې په بازار کې یې پلور کم شوی وي یو مناسب مخرج کېدای شي چې زکات یې له نغدو پیسو نه بلکې له هماغه مال څخه ورکړل شي، چې په دې کې د زکات ورکوونکي مصلحت هم په پام کې نیول کېږي.
دا هغه څه دي چې زه یې په دې مسله کې غوره بولم، او الله ډېر پوه او حکیم دی.
ستاسو ورور عطاء بن خلیل ابو الرشته
د امیر د فیسبوک پاڼې څخه د ځواب لینک:
د امیر د ګوګل پلس پاڼې څخه د ځواب لینک:
د امیر د ټویټر پاڼې څخه د ځواب لینک:
د امیر د ویبپاڼې څخه د ځواب لینک: الامیر