د پوښتنې ځواب: د امریکا او چین ترمنځ سوداګریزه هوکړه

پوښتنه: د امریکا ولسمشر وویل چې له چین سره د لومړي پړاو سوداګریزې هوکړې لاسلیک کېدل ممکن د جنوري له ۱۵مې «لږ وخت وروسته» ترسره شي، دا هغه نېټه وه چې تېره میاشت یې اعلان کړې وه. ټرمپ زیاته کړه: زه غواړم له چین سره د دویم پړاو هوکړه د ولسمشرۍ له ټاکنو وروسته پای ته ورسوم، دا د نړۍ د دوو لویو اقتصادونو ترمنځ د روانې سوداګریزې جګړې د پای ته رسولو د هڅو په چوکاټ کې ده چې له میاشتو راهیسې روانه ده، بازارونه یې ګډوډ کړي او نړیواله وده یې اغېزمنه کړې ده... (بوابة العين، ۲۰۲۰/۰۱/۱۰م). د چین د سوداګرۍ وزارت هم په رسمي ډول تایید کړې وه چې (د دولت د شورا مرستیال "لیو" به واشنګټن ته لاړ شي ترڅو د سوداګریزې هوکړې لومړی پړاو لاسلیک کړي. دا د لاسلیک په اړه د چین لخوا لومړنۍ رسمي تاییدیه بلل کیږي، چې ټرمپ مخکې ویلي وو چې دی به د هوکړې له لاسلیک وروسته د دویم پړاو خبرو اترو پیلولو لپاره بیجینګ ته لاړ شي... تريد كابتن، ۲۰۲۰/۰۱/۱۰م). نو ایا دا پدې معنی ده چې د امریکا او چین ترمنځ سوداګریز کړکېچ پای ته رسېدلی؟

ځواب: دې پوښتنو ته د ځواب ورکولو او د امریکا او چین ترمنځ د سوداګریزې جګړې د اصل د پوهېدو لپاره لاندې ټکي څېړو:

لومړی: د مسلې شالید:

۱- د چین په وړاندې د امریکا د پالیسۍ تعقیبونکی دا ویني چې امریکا تل په یوروشیا (اروپا او آسیا) کې د برلاسۍ هڅه کوي او چین ته اجازه نه ورکوي چې ترې مخکې شي. دا ځکه چې یوروشیا یوه حیاتي سیمه ده چې متحده ایالاتو ورته د خپلې هژمونۍ ډاډ ترلاسه کولو لپاره یوه پیاوړې بهرنۍ پالیسي جوړه کړې، چې تر نن ورځې پورې د امریکایي بنسټونو د ګټو خدمت ته دوام ورکوي... په ۱۹۹۱ کال کې د شوروي اتحاد له پاشل کېدو راهیسې، په امریکا کې سیاسي محیط د چین په اړه د پالیسۍ جوړولو په برخه کې په دوو اصلي برخو وېشل شوی:

لومړی: د چین پر شاملولو یا ورسره پر همکارۍ څرخي ترڅو هغه په نړیوال نظام کې چې مشري یې امریکا کوي، یو ګټه اخیستونکی او مسوول غړی شي.

دویم: ټینګار کوي چې د چین پر نیتونو باور نشي کیدی، او دا په پای کې یو سیال ځواک دی چې د امریکا تر مشرۍ لاندې د لویدیځ نړیوال نظام پر وړاندې ولاړ دی.

د نویمو کلونو په نیمایي کې، د امریکا د بهرنۍ پالیسۍ بنسټ چین د خپل ځان لپاره د یو مزاحم ځواک په توګه طبقه بندي کړ او د چین د عروج د محدودولو لپاره پالیسۍ غوره شوې. د کلنټن او اوباما د ادارو پر مهال د چین په اړه د "محاصرې یا ایسارولو" پالیسي (Containment) غوره شوه، او د بوش (زوی) او ټرمپ د جمهوري غوښتونکو ادارو پر مهال د چین په محاصره کولو کې لا ډېره تېریګره پالیسي غوره شوه. ټرمپ د چین پر وړاندې د یوې پرانیستې سوداګریزې جګړې لپاره چمتووالی ونیو. (Financial Times)

۲- د امریکا د محاصرې پالیسۍ دوه اصلي موخې لرلې: لومړی، د یو سیمه ییز ځواک په توګه د چین د راڅرګندېدو مخنیوی، او دویم، د لویدیځ پر بنسټ د نړیوال نظام د هر اړخ له بدلون څخه د هغوی مخنیوی. د دې اهدافو د ترلاسه کولو لپاره، متحده ایالاتو یو شمیر اقدامات ترسره کړل، له هغې جملې څخه: [په تبت، ختیځ ترکستان او هانګ کانګ کې د چین لخوا د بشري حقونو د سرغړونو راپورته کول... چین د شمالي کوریا په اټومي کړکېچ او د جنوبي چین په سمندرګي کې په سیمه ییزو شخړو بوخت ساتل... د اسیا - پاسیفیک په سیمه کې د چین د نظامي هیلو او ودې د محدودولو لپاره له هند، جاپان او استرالیا څخه کار اخیستل... پرمختللې ټیکنالوژۍ ته د چین د لاسرسي مخنیوی... او د چین د "یو کمربند او یوې لارې" نوښت په وړاندې خنډونه جوړول]. د امریکا سیاسي بنسټ د محاصرې پر پالیسۍ ولاړ دی او یوازې د چین د قدرت غوښتنې د مخنیوي په ځینو اقداماتو کې یې لږ بدلونونه راوستي. سره له دې، په ۲۰۰۸ کال کې له نړیوال مالي بحران او په افغانستان او عراق کې د امریکا له ویجاړونکو جګړو وروسته، متحده ایالاتو درک کړه چې د چین لپاره د محاصرې پالیسي کافي نه وه او د هغې د پیاوړي کولو پریکړه یې وکړه. د اوباما د ستراتیژۍ هدف چې د (اسیا ستراتیژۍ) په نوم یادېږي، له اروپا څخه اسیا او پاسیفیک ته د نظامي تجهیزاتو او سرتیرو لیږدول او د چین د نظامي ظرفیتونو مقابله وه. بیا ټرمپ په مستقیم ډول د چین اقتصاد په نښه کړ، د هغه ادارې چین د "اسعارو په لاسوهنه" تورن کړ او له بیجینګ سره یې سوداګریزه جګړه پیل کړه، چې دا د نړیوالو قواعدو پر بنسټ نظام کې د چین د ایسارولو له هڅو څخه مخکې شوه. (BBC).

دویم: د امریکا او چین ترمنځ سوداګریزه جګړه:

۱- لکه څنګه چې مو مخکې یادونه وکړه، امریکا د چین د عروج د محدودولو لپاره سوداګریزه جګړه پیل کړه. د دواړو اقتصادي ځواکونو ترمنځ سوداګریزه جګړه په سوداګرۍ کې د نابرابرۍ له امله ګړندۍ شوه، ځکه امریکا له چین څخه د ۵۵۸ ملیارد ډالرو په ارزښت توکي او خدمات واردوي، او په مقابل کې یې چین له متحده ایالاتو څخه د ۱۷۹ ملیارد ډالرو توکي او خدمات واردوي (د متحده ایالاتو د سوداګرۍ د استازي دفتر). خو په دې وروستیو کې د دوی ترمنځ نږدېوالی لیدل شوی ترڅو هر یو لومړی خپلې ګټې ترلاسه کړي!

۲- متحده ایالاتو او چین په وروستیو میاشتو کې یوې جزيي سوداګریزې هوکړې ته رسیدلي دي، (چې له تېر کال راهیسې د نړۍ د دوو لویو اقتصادونو ترمنځ مخ په زیاتیدونکې سوداګریزې جګړې ته د پای ټکی کېږدي. ټرمپ مخکې ویلي وو چې د سوداګریزې هوکړې لومړی پړاو به د جامع هوکړې شاوخوا ۶۰٪ برخه پوښي، او تمه ده چې په کې به چین د نورو امریکایي کرنیزو محصولاتو پېرلو ته ژمن شي، او په بدل کې به یې متحده ایالات پر چینايي توکو لګول شوي ګمرکي تعرفې کمې کړي... العربي الجديد، ۲۰۲۰/۰۱/۰۵م). العربية نت د ۲۰۱۹/۱۲/۱۵ په نیټه لاندې مطالب خپاره کړي وو: (د نړۍ د دوو لویو اقتصادونو ترمنځ د سوداګریزې جګړې له پیل څخه ۲۱ میاشتې وروسته، متحده ایالات له چین سره د لومړي پړاو هوکړې ته ورسیدل خو دا به د راتلونکي جنوري څخه مخکې لاسلیک نشي. د هوکړې له مخې، متحده ایالاتو تایید کړه چې پر ۱۲۰ ملیارد ډالره چینايي وارداتو به ۱۵٪ تعرفه نیمایي ته کمه کړي، خو پر ۲۵۰ ملیارد ډالره چینايي توکو به ۲۵٪ تعرفه پر خپل ځای وساتي. همدارنګه متحده ایالاتو پر ۱۶۰ ملیارد ډالره چینايي محصولاتو چې پکې لوبې، سمارټ فونونه او نور شامل دي، د نوې ۱۵٪ تعرفې پلي کول وځنډول... بیجینګ هم په راتلونکو دوو کلونو کې د لږترلږه ۲۰۰ ملیارد ډالرو په ارزښت د اضافي امریکایي توکو او خدماتو په واردولو موافقه وکړه. همدارنګه به چین پر ځینو امریکایي وارداتو د اضافي تعرفو پلي کول وځنډوي چې ټاکل شوې وه نن پیل شي، ځکه چې دوی به پر موټرو ۲۵٪ او پر امریکایي پرزو ۵٪ اضافي ګمرکي تعرفې لګول وځنډوي. چین روښانه کړې چې دوی به شاوخوا ۱۲۶ ملیارد ډالره امریکایي محصولاتو باندې د ګمرکي تعرفو ځنډولو ته دوام ورکړي، او ژمنه یې وکړه چې له متحده ایالاتو څخه به په کال کې تر ۵۰ ملیارد ډالرو پورې خپل کرنیز پیرودونه زیات کړي). ټرمپ هڅه کوله چې د کرنیزو صادراتو لپاره مخ پر وده بازار ومومي ځکه چې هغه سږکال په ۲۰۲۰ کې په عمومي ټاکنو کې برخه اخلي او نه غواړي د هغو بزګرانو رایې له لاسه ورکړي چې د کافي صادراتي بازارونو د نشتوالي له امله تر پورونو لاندې دي... له دې مخکې د البيان نيوز ویب پاڼې خپاره کړي وو (د چین د سوداګرۍ وزارت نن د جمعې په ماښام په یوې اعلامیه کې ویلي چې دا هوکړه د برابرۍ او متقابل درناوي پر بنسټ شوې، او نهه فصلونه لري چې دا دي: سریزه، د فکري ملکیت حقونه، د ټیکنالوژۍ لیږد، خوراکي او کرنیز محصولات، مالي خدمات، د تبادلې نرخ او روڼتیا، د سوداګرۍ پراختیا، دوه اړخیزه ارزونه او د شخړو حل، او وروستي حکمونه... البيان نيوز، ۲۰۱۹/۱۲/۱۳).

۳- خو دا پدې معنی نه ده چې د سوداګریزې جګړې په اړه دا هوکړې به د دواړو لورو ترمنځ اقتصادي کړکېچ پای ته ورسوي، ځکه چې سوداګریزه جګړه د چین د کنټرول اصلي انګیزه نه ده، بلکې تر هغې لاندې د امریکا د اقتصاد او د هغې د نړیوال لومړیتوب لپاره ډیر ژور او خطرناک شی شتون لري. چین د پنځم نسل (5G) ټیکنالوژۍ کې مخکښ هیواد دی، چې دا د بې سیم مخابراتو راتلونکی نسل دی، او تر ټولو مهم دا چې دا د مصنوعي ذکاوت د کنټرول لاره ده. د نوښت دفاع شورا، د Alphabet پخواني مشر (Eric Schmidt)، د LinkedIn بنسټ ایښودونکي (Reid Hoffman) او (Walter Isaacson) لیکلي دي: "تمه کیږي چې د پنځم نسل (5G) کنټرولونکی به په راتلونکې لسیزه کې سلګونه ملیارده ډالره عاید ترلاسه کړي، او د بې سیم ټیکنالوژۍ په سکتور کې به پراخه کاري فرصتونه رامنځته کړي. هغه هیواد چې د پنځم نسل (5G) واک لري، ډیری نوښتونه به ترلاسه کړي او وکولی شي د پاتې نړۍ لپاره معیارونه وټاکي، او دا مهال امکان نلري چې دا هیواد متحده ایالات وي"... (ZDNet ویب پاڼه).

۴- د معلوماتو لپاره باید ووایو چې پنځم نسل (5G) خورا چټک دی. څېړونکو اعلان کړی چې د پنځم نسل (5G) ټیکنالوژۍ له لارې د انټرنیټ سرعت ازموینو ریکارډ مات کړی او په ثانیه کې یو ټیرابایټ ته رسیدلی، پداسې حال کې چې دا سرعت له اوسني سرعت څخه ۲۰۰ چنده زیات دی. د هغو ازموینو له مخې چې په برتانیا کې د سري پوهنتون د پنځم نسل شبکو د پراختیا مرکز د یوې څېړنې ډلې لخوا ترسره شوې، یو فایل چې اندازه یې د اوږدو فلمونو ۱۰۰ چنده ده، په شاوخوا ۳ ثانیو کې ډاونلوډ کیدی شي. همدارنګه دا نوی سرعت په څلورم نسل (4G) شبکو کې د اوسط ډاونلوډ سرعت څخه شاوخوا ۶۵ زره چنده زیات دی. تمه کیږي چې سږکال په انټرنیټ پورې د تړلو وسیلو شمیر له ۵۰ څخه تر ۱۰۰ ملیاردو پورې وي، نو انټرنیټ ته د دې پراخې غوښتنې پوره کولو لپاره باید د نويو او مختلفو فریکونسیو شبکې شتون ولري. مګر د تخنیکي پلوه د "5G" د کار څرنګوالي په اړه، یوه ټیکنالوژي شتون لري چې په لنډ ډول د MIMO په نوم پیژندل کیږي، یعني "ګڼ شمیر ننوتنې او ګڼ شمیر وتنې" به د پنځم نسل شبکو په چلولو او د هغوی د موثریت په معیارونو کې کلیدي رول ولوبوي. MIMO ټیکنالوژي ډیری کوچني انتنونه کاروي ترڅو د معلوماتو جریان په جلا توګه خدمت وکړي. سامسنګ د ډیټا ډاونلوډ کولو لپاره د حیرانتیا سرعت چمتو کولو لپاره په دې ټیکنالوژۍ تکیه کړې، او احتمال لري چې د "5G" شبکې به د نشراتو ډیری سټیشنونه وکاروي... العرب، ۲۰۱۷/۰۸/۱۳م).

۵- په ۲۰۱۷ کال کې (Schmidt) په نړیوال اقتصادي فورم کې څرګنده کړه چې "ډیر وخت به نه وي چې چین به د پرمختللي مصنوعي ذکاوت (AI) په پراختیا کې له متحده ایالاتو څخه مخکې شي" (نړیوال اقتصادي فورم). مصنوعي ذکاوت په لاندې برخو کې ښکاري:

• د پیرودونکو ستونزو په چټکۍ پوهیدو او د لا اغیزمنو ځوابونو چمتو کولو لپاره د مصنوعي ذکاوت څخه کار اخیستل.
• د معلوماتو د لویو مجموعو څخه د مهمو معلوماتو تحلیل کولو لپاره د مصنوعي ذکاوت کارول ترڅو د چارو مهالویش ښه کړي.

کارپوهان په راتلونکو څو کلونو کې د مصنوعي ذکاوت په برخه کې لویې پاملرنې او پانګونې ته اشاره کوي، او Deloitte اټکل کوي چې تر ۲۰۲۱ کال پورې به په مصنوعي ذکاوت او ماشیني زده کړه باندې ۵۷.۶ ملیارده امریکایي ډالره ولګول شي، چې دا د ۲۰۱۷ کال په پرتله پنځه چنده زیات دي.

۶- دا د حیرانتیا خبره نه وه چې ټرمپ په ښکاره ډول د هواوې (Huawei) شرکت مخالفت وکړ چې "5G" تولیدوي، او هغه په څو مواردو کې د هغه خطر په اړه خبرې کړي چې دا چینايي شرکت یې رامینځته کوي. ټرمپ د ناټو په وروستۍ سرمشریزه کې وویل: "زه فکر کوم چې دا یو امنیتي خطر دی، دا یو امنیتي خطر دی" (Business Insider). له همدې امله، متحده ایالاتو پر ډیری لویدیځو هیوادونو (ایټالیا، انګلستان، آلمان... او نورو) فشار راوړی ترڅو په خپلو هیوادونو کې د پنځم نسل "5G" په داوطلبۍ یا فعالولو کې د هواوې شرکت له ګډون څخه وباسي، او دا ټول د امنیتي سرغړونو په درواغجنې بهانې سره. متحده ایالاتو له کاناډا څخه هم وغوښتل چې د هواوې مالي رییسه (منغ وانزهو) پر ایران د متحده ایالاتو د بندیزونو څخه د سرغړونې په تور ونیوله. نو امریکا د چینایي "5G" شبکې په منع کولو کې علاقه لري، لکه څنګه چې ټرمپ چین ته د سیلیکون چپس پلورل هم منع کړي دي.

۷- چینایانو د "چین ۲۰۲۵" پلان لاندې په ټیکنالوژۍ کې د خپلواکۍ ترلاسه کولو لپاره ډیر وخت کار کړی، مګر هغه چلند چې امریکایانو له هواوې او نورو چینایي شرکتونو سره وکړ، په کلیدي ټیکنالوژیو کې د بشپړې خپلواکۍ لپاره د چین هڅې ګړندۍ کړې. چینایانو تر ۲۰۲۲ کال پورې د خپل عملیاتي سیسټم د جوړولو پلان اعلان کړی، او دا دروازه یې د IBM، Microsoft، Dell او نورو امریکایي شرکتونو پر مخ وتړله. برسېره پر دې، چین پالن لري چې خپل سیلیکون چپس جوړ کړي. دوی په تیرو څو کلونو کې په زرګونو تایواني چپ انجینرانو ته معاشونه دوه چنده کړي ترڅو چین ته لاړ شي. امریکایي شنونکي اټکل کوي چې چین به په پنځو تر اوو کلونو کې د چپس جوړولو په صنعت کې خپلواکي ترلاسه کړي. د دې اقداماتو په تعقیب سره، بیجینګ به د مصنوعي ذکاوت له نوي اقتصاد څخه لویې ګټې ترلاسه کړي.

۸- امریکا خپله ټوله هڅه کوي چې د "5G" او مصنوعي ذکاوت په سیسټم کې د چین وړتیا محدوده کړي، ځکه چې دا ټیکنالوژي هغومره مهمه ده لکه څنګه چې د بخار انجن، بریښنا او سیلیکون چپ و. دا ټیکنالوژۍ د تولید او اقتصادي ودې انجنونه دي. پدې توګه، اوسنۍ سوداګریزه جګړه د امریکا او چین ترمنځ د سوداګریز توازن د مقابلې لپاره یوازې یوه سوداګریزه جګړه نه ده، بلکې تر هغې پورته دا د ټیکنالوژیو جګړه ده، په ځانګړي ډول د "5G" جګړه. د اوسنیو معلوماتو له مخې، احتمال شته چې نړۍ به یو دوه قطبي ټیکنالوژیکي سیسټم ولري: لویدیځ د امریکا تر مشرۍ لاندې، او پاتې نړۍ د چین تر مشرۍ لاندې. که چیرې د چین ټیکنالوژیکي سیسټم پر یوروشیا واکمن شي، نو په دې برخه کې به د امریکایي لومړیتوبونو په وړاندې د چین د ګواښ احتمال زیات شي.

له همدې امله، د امریکا او چین ترمنځ سوداګریزه هوکړه که څه هم ترسره شي او بیا په ټولو پړاوونو کې له یو کال وروسته لاسلیک شي، لکه څنګه چې ټرمپ ویلي: (د هغه اداره به ډیر ژر د متحده ایالاتو او چین ترمنځ د دویم پړاو سوداګریزې هوکړې خبرې اترې پیل کړي، مګر کیدی شي د هرې هوکړې د نهایي کیدو لپاره د راتلونکي نومبر د ولسمشرۍ تر ټاکنو پورې انتظار وکړي... بوابة العين، ۲۰۲۰/۰۱/۱۰). نو که دا په خپلو وروستیو پړاوونو کې لاسلیک هم شي، تمه کیږي چې دا به د یو "جنګي استراحت" څخه زیات څه نه وي، په ځانګړي توګه د پنځم نسل ټیکنالوژۍ په برخه کې؛ ځکه چې امریکا نه مني چې د چین سیاله وي، حتی که چین یې ومني، ځکه د امریکا تکبر اجازه نه ورکوي چې دا ومني!

د ۱۴۴۱ هـ ق کال د جمادي الاول ۱۷مه ۲۰۲۰/۰۱/۱۲م