د تېلو د بیو د ناڅاپي ټیټېدو د لاملونو په اړه د پوښتنې ځواب

د پوښتنې ځواب:

پوښتنه:

ځینو رسنیو نن چهارشنبه ۲۰۱۵/۱/۷ نېټه خپاره کړي چې د برینټ خامو تېلو بیه هر بېرل ۴۹.۶۶ ډالرو ته راټیټه شوې او د امریکا خام تېل هم نږدې ۴۷ ډالرو ته راښکته شوي دي؛ په داسې حال کې چې د ۲۰۱۴ کال په پیل کې (د جون میاشت کې) د تېلو بیه ۱۱۵ ډالرو ته رسېدلې وه، بیا په تدریجي ډول راښکته شوه تردې چې د ۲۰۱۴ کال د ډسمبر په پای کې ۶۰ ډالرو او حتی تر هغه هم کم (د ټیکساس خام تېل ۵۸.۵۳ ډالرو) ته ورسېده. اوس د ۲۰۱۵ کال د جنوري په لومړۍ اونۍ کې بیه ۵۰ ډالرو ته رسېدلې ده، یعنې په پنځو میاشتو کې له ۵۰٪ څخه ډېر کمښت راغلی دی! د تېلو د بیو د دغه ناڅاپي کمښت لاملونه څه دي؟ او په راتلونکي کې د تېلو د بیو په اړه څه تمه کېږي؟

ځواب:

د تېلو د بیو کمښت بېلابېل لاملونه لري، چې تر ټولو مهم یې خالص اقتصادي لاملونه (بې له سیاسي موخو) دي... او بل سیاسي لامل دی چې اقتصادي فکتورونه د سیاسي لوبغاړي په ګټه څرخوي...

خالص اقتصادي لاملونه چې له سیاسي موخو خالي وي، عبارت دي له: (د تېلو د عرضې زیاتوالی یا د تقاضا کموالی...)، (تاوتریخوالی او په ځانګړې توګه په تېلي سیمو کې نظامي ترینګلتیا...)، (د تېلو په بازار کې قمار ډوله معاملې یا مضاربات او د تېلو د صادروونکو او واردوونکو هېوادونو د کمزوري اقتصاد له معلوماتو څخه ګټه اخیستنه...).

خو سیاسي لاملونه بیا د دې لپاره وي چې اقتصادي عوامل د سیاستوال هېواد په ګټه وکارول شي، لکه: (د تولید زیاتول، یا د تېلو د ذخیرو لویه برخه بازار ته وړاندې کول، خو دا کار د اقتصادي اړتیا له مخې نه وي)، بلکې (د بیو راټیټول ترڅو د رقیبو هېوادونو پر سیاست اغېزه وکړي، په ځانګړې توګه هغه هېوادونه چې بودیجه یې د تېلو پر بیو ولاړه ده)، یا (د shale oil د تولید مخنیوی، د طبیعي تېلو د بیو په داسې کچه راوستلو سره چې د shale oil له لګښت څخه کمې وي، ترڅو د هغو استخراج بې ګټې شي).

موږ به دا موضوعات وڅېړو او بیا به د تېلو د بیو په دغه څرګند کمښت کې د غالبو لاملونو په اړه پایله وړاندې کړو:

لومړی: هغه اقتصادي لاملونه چې له سیاسي موخو خالي دي:

۱- عرضه او تقاضا: تېل د نورو توکو په څېر دي، بیه یې د عرضې او تقاضا له لارې ټاکل کېږي. کله چې په بازار کې تېل زیات شي، بیه یې راټیټېږي. دا حالت معمولاً په واردوونکو هېوادونو کې د اقتصادي بحرانونو پر مهال راځي، ځکه چې د بحران ځپلو هېوادونو وړتیا د تېلو د لوړې بیې په بدل کې کمېږي او تقاضا ورسره ټیټېږي... په همدې ډول، کله چې تقاضا له عرضې څخه زیاته شي، بیه لوړېږي.

۲- تاوتریخوالی او نظامي ترینګلتیا: یو بل لامل چې د تېلو پر بیو اغېزه کوي "انتظار" یا د تېلو د بازار وړاندوینه ده؛ لکه د جګړو یا په تېلي سیمو کې د تاوتریخوالي له امله د تېلو په رسولو کې د خنډ پېښېدل... له همدې امله په منځني ختیځ کې جیوپولیټیک تاوتریخوالی د بیو د لوړېدو لامل کېدای شي، که څه هم په عرضه او تقاضا کې بدلون نه وي راغلی. کله چې تاوتریخوالی ارام شي، بیه بیرته خپل اصلي حالت ته راګرځي. د بېلګې په توګه په ۲۰۱۲ کال کې د امریکا، ایران او یهودي دولت ترمنځ د جګړې ګواښونو بیې لوړې کړې وې. Forbes مجلې لیکلي وو: "د تېلو د بیو لوړېدل جیوپولیټیکي وېره ده چې ایران یې یو ځل بیا د نظامي شخړې پر میز کېښود." [Forbes, February 2012].

۳- مضاربات او د اقتصادي ارقامو کارول: د تېلو په بازار کې د اغېزناکو هېوادونو (لکه امریکا او چین) ناوړه اقتصادي ارقام، پرته له دې چې عرضه او تقاضا بدل شي، د بیو د راټیټېدو لامل کېدای شي. په دې حالت کې بازار د اقتصادي تولید له کمښت څخه وېرېږي او دا د تېلو د مصرف کمښت ګڼي. قمار بازان (مضاربین) هم له دې فرصتونو څخه د ګټې په نیت کار اخلي.

دویم: د سیاستوالو په ګټه د اقتصادي عواملو کارول:

۱- د shale oil (ډبرینو تېلو) موضوع: امریکا د ځمکې لاندې د ډبرو د ماتولو د ټیکنالوژۍ له لارې د تېلو په تولید کې له سعودي او روسیې مخکې شوې. د ۲۰۱۴ په اوړي کې "Bank of America" وویل: "امریکا به سږکال د نړۍ تر ټولو لوی د تېلو تولیدوونکی هېواد پاتې شي..." دا کار د امریکا د تېلو واردات له سعودي څخه تر نیمایي کم کړل. خو د shale oil ستونزه دا ده چې لګښت یې خورا لوړ دی (کابو ۷۵ ډالره)، په داسې حال کې چې د طبیعي تېلو لګښت یوازې ۷ ډالره دی. که بیه د تولید له لګښت څخه کمه شي، د امریکا دا صنعت به له لوی ګواښ سره مخ شي.

۲- د بیو راټیټول د رقیبو هېوادونو د مجازات په توګه: دلته دوه نړیوالې قضیې شته: د ایران اټومي مذاکرات او د روسیې لخوا د کریمیا اشغال. دواړه هېوادونه په خپله بودیجه کې پر تېلو تکیه لري. د روسیې ۵۰٪ بودیجه پر انرژۍ ولاړه ده او د اقتصاد د انډول لپاره ۱۰۵ ډالره بیې ته اړتیا لري. د ایران بودیجه تر ۸۰٪ ډېره پر تېلو ولاړه ده او له ۱۳۰ ډالرو څخه ډېرې بیې ته اړتیا لري. نو د بیو دا کمښت د دوی پر بودیجه سخت ګوزار دی.

درېیم: د پورته ذکر شویو لاملونو په څېړلو سره لاندې ټکي روښانه کېږي:

۱- هغه اقتصادي لاملونه چې سیاسي نه دي: الف- عرضه او تقاضا په وروستیو کلونو کې دومره نه ده بدله شوې چې په پنځو میاشتو کې بیه نیمایي ته راښکته کړي. ب- نظامي تاوتریخوالی هم له ۲۰۱۱ راهیسې ثابت دی او د بیو د داسې ناڅاپي لوېدو لامل نه شي کېدای. برعکس، په اوکراین، سوریه، عراق او لیبیا کې د بحرانونو له امله باید بیه ۱۲۰ یا ۱۵۰ ډالرو ته پورته شوې وای.

۲- سیاسي لاملونه د اقتصادي ګټو لپاره: الف- د shale oil موضوع: د دې تېلو لګښت ۷۰-۸۰ ډالره دی. د بیو راټیټول ۵۰ یا ۴۰ ډالرو ته، د دغو تېلو استخراج بې ګټې کوي. دا څرګنده ده چې سعودي عربستان د تولید په نه کمولو سره غواړي د امریکا پر shale oil اغېزه وکړي. د سعودي اوسنی حکومت له انګریزانو سره کلکې اړیکې لري او دا د هغوی یوه پالیسي ده.

ب- کله چې امریکا د اوپیک او په ځانګړي ډول د سعودي له دې هوډ څخه خبره شوه، کيري د ۲۰۱۴ کال په سپټمبر کې سعودي ته سفر وکړ. که څه هم رسنیو نور لاملونه وویل، خو قرائن ښيي چې موضوع د تېلو بیې وې. امریکا هڅه وکړه چې سعودي قانع کړي، خو کله چې بریالۍ نه شوه، نو د بیو له کمښت سره یې موافقه وښوده ترڅو پر روسیه او ایران فشار راولي. امریکا غوښتل بیه شاوخوا ۸۰ ډالرو کې وي، خو سعودي او انګریزانو بیه نوره هم راکمه کړه ترڅو د امریکا اقتصادي ګټو ته زیان ورسوي.

څلورم: اوسنۍ تمه:

۱- دا ستونزمنه ده چې بیه بیرته پخواني حالت ته ژر وګرځي. ۲- د دې کمښت دوام پر دواړو لورو اغېزه کوي: الف- پر سعودي او ورپسې پر اروپا (برېتانیا)، ځکه د سعودي بودیجه له کسر سره مخ شوې چې دا د برېتانیا پر صادراتو (په ځانګړې توګه وسلو) بده اغېزه کوي. ب- پر امریکا، ځکه د هغې په میلیاردونو ډالره پانګونه په shale oil کې له خطر سره مخ ده.

۳- نو ځکه، یا به امریکا نوې ټیکنالوژي کاروي ترڅو لګښت کم کړي، یا به سعودي ته ستونزې جوړوي ترڅو تولید کم کړي، او یا به په یمن او لیبیا کې له انګریزانو سره پر ځینو امتیازاتو معامله کوي. دا د پانګوالۍ نظام د قدرتونو ترمنځ یوه نښته ده.

پنځم: نړیوال سیاست له ګډوډۍ سره مخ دی. دا ټول د هغه فاسد پانګوال (کپیټلیسټي) نظام له امله دي چې نړۍ یې اداره کوي. دا ستونزې او بدبختۍ به تر هغه دوام ولري چې دغه نظام حاکم وي. دا بحرانونه به یوازې د الهي نظام (راشده خلافت) په وسیله حل شي، چې په خپله غېږه کې عدالت او ډاډ لري.

وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا

"او دوی وايي چې دا به کله وي؟ ووایه: ښايي چې نږدې وي." (الاسراء: ۵۱)