Swali:
Bei za mafuta zimeendelea kushuka hadi pipa moja limefika chini ya dola 40, na Saudi Arabia haijapunguza uzalishaji ili kuimarisha bei, licha ya kuwa mzalishaji mkubwa zaidi miongoni mwa nchi za OPEC; jambo hili lilidhihirika katika mkutano wa OPEC mnamo tarehe 4/12/2015. Vilevile, Marekani imeongeza uzalishaji wake badala ya kuupunguza ili kukabiliana na kushuka kwa bei... Ni zipi sababu za kushuka kwa bei ya mafuta? Allah akulipe kheri.
Jibu:
Ili picha iwe wazi, ni lazima kurejea na kusoma bei za mafuta katika mwaka uliopita sambamba na matukio ya kisiasa na vishawishi vingi vinavyobadilika, ili tuweze kuelewa sababu za kupanda na kushuka kwa mafuta katika vipindi vya karibu:
Wakati wa utawala wa Abdullah bin Abdulaziz na muda mfupi kabla ya kifo chake, bei za mafuta zilishuka sana. Hii ilieleweka kuwa ni jaribio la Uingereza, kupitia kibaraka wake Abdullah bin Abdulaziz, la kupiga maslahi ya Marekani kuhusiana na uzalishaji wake wa mafuta ya shale oil (kama ilivyoelezwa katika jibu la swali mnamo 7/1/2015). Bei ya mafuta iliendelea kuwa chini hadi kifo cha Abdullah bin Abdulaziz na kuingia madarakani kwa kibaraka wa Marekani, Salman bin Abdulaziz, mnamo 23/1/2015. Licha ya tangazo la Waziri wa Mafuta wa Saudi Arabia kuwa nchi hiyo haitabadilisha sera yake ya mafuta, hali halisi ilionyesha kuwa bei ya mafuta ilianza kupanda kidogo kidogo baada ya Salman kuingia madarakani hadi ilipozidi dola 60 mnamo mwezi Mei. Hili lilikuwa limetabiriwa katika jibu la swali mnamo 25/1/2015 ambapo ilisemwa: (Hii itapelekea kupungua kwa mvutano kati ya Marekani na Saudi Arabia, na inaweza kuathiri kupungua kwa kasi ya kushuka kwa bei za mafuta, kwa sababu mfalme aliyepita na Waingereza waliokuwa nyuma yake walitaka, kupitia kupunguza bei ya mafuta, kuifanya Marekani ishindwe kunufaika na shale oil).
Mwishoni mwa mwezi Juni, bei za mafuta zilianza kushuka kidogo kidogo hadi kufikia takriban dola 40 katikati ya mwezi Agosti. Kipindi hiki cha kushuka kilienda sambamba na kufikiwa kwa makubaliano ya nyuklia na Iran. Inaonekana kuwa Marekani ilijitahidi kushusha bei ya mafuta wakati wa kipindi cha mazungumzo ili kuwasaidia vibaraka wake nchini Iran waweze kutoa makubaliano yaliyohitajika kufikia mkataba huo. Hii ni kwa sababu kushuka kwa bei ya mafuta huweka shinikizo kwa uchumi wa Iran, jambo ambalo linatoa uhalali wa kimaoni kwa umma kukubali makubaliano hayo kutokana na dhiki ya kiuchumi ambayo tayari watu wa Iran walikuwa wanaipata. Kisha bei ya mafuta ilipanda kidogo hadi mwishoni mwa mwezi Septemba ikikaribia dola 50.
Kuanzia mwezi Oktoba 2015, bei za mafuta zilianza kushuka tena kwa kasi hadi kufikia dola 34 mnamo 18/12/2015. Kushuka huku kwa sasa kuna sababu tofauti na zile za awali, na ufafanuzi wake ni kama ifuatavyo: Wakati wa mgogoro wa kifedha nchini Marekani mwaka 2008, Marekani ilifuata sera ya Quantitative Easing tangu tarehe hiyo ili kujitoa katika mgogoro huo uliokuwa umeikumba. Ilianza kumwaga kiasi kikubwa cha dola ili kuokoa mfumo wa kifedha na kudhoofisha dola, na iliendelea na msimamo huo. Lakini tangu katikati ya mwaka uliopita, Marekani iligundua jambo ambalo liliathiri sera hiyo ya Quantitative Easing, nalo ni:
- Mataifa ya ulimwengu yalidhurika na sera hiyo, hususan China, kwani kushusha thamani ya dola huathiri akiba yake kubwa ya dola. Kutokana na hili, kulianza kujitokeza wito wa kuachana na dola na kuunda upya mfumo mpya wa kifedha. Wito huu ulionekana kwa nguvu barani Ulaya kupitia kwa Waziri wa Fedha wa Ufaransa, Michel Sapin, kama ilivyoripotiwa na Financial Times mnamo 6/7/2014 katika kichwa cha habari: (France hits out at dollar dominance).
Ilielezwa kupitia kwa Sapin kuwa: ("Sisi Waulaya tunafanya biashara baina yetu kwa kutumia dola, kwa mfano tunapouza ndege. Je, hii ni lazima? Sidhani hivyo. Nafikiri kuleta usawa upya inawezekana na ni lazima, si tu kuhusiana na Euro bali pia kwa sarafu nyingine za mataifa yanayochipukia, ambayo yanawakilisha sehemu kubwa zaidi ya biashara ya kimataifa..."). Aliliambia gazeti hilo kuwa angeibua hitaji la mbadala wa dola na wenzake mawaziri wa fedha wa eneo la Euro watakapokutana Brussels siku ya Jumatatu, ingawa alikataa kuingia kwa undani kuhusu hatua gani za kivitendo zinazoweza kuchukuliwa. China iliifuata Ulaya; wakati wa mahojiano na shirika la habari la Xinhua, Kostin, mkuu wa benki ya VTB, benki ya pili kwa ukubwa ya kutoa mikopo nchini Urusi, alisema: ("Mfumo wa kifedha wa ulimwengu bado unatawaliwa na dola ya Marekani na unahitaji utaratibu wenye mseto zaidi ili kupunguza utegemezi wa sarafu moja. Kostin alisema kuwa China, ikiwa ni uchumi wa pili kwa ukubwa duniani, inaweza kushirikiana na mataifa kadhaa ili kujenga mfumo mpya, akiongeza kuwa Urusi itaunga mkono China kuchukua nafasi ya uongozi katika jukwaa la kifedha la kimataifa"). (Gazeti la People's Daily Online la China, 10/11/2014).
Ingawa sababu hii ilitosha kuifanya Marekani iache sera ya kudhoofisha dola, iliendelea kwa kiburi na sera hiyo hiyo kwa kutoa kipaumbele katika kupandisha bei ya mafuta, kwani kupanda kwake husababisha kushuka kwa thamani ya dola kama inavyojulikana, na hivyo kuendelea kuondoa athari za mgogoro wa kifedha ambazo bado hazijafutika. Wakati huo huo, kuongezeka kwa bei ya mafuta hufanya uzalishaji wa shale oil uwe na faida. Ndio maana ziara ya Kerry nchini Saudi Arabia mnamo 11/9/2014 na mkutano wake na Mfalme Abdullah ulilenga kupunguza uzalishaji ili kuongeza bei ya mafuta, kama tulivyofafanua katika jibu letu la tarehe 7/1/2015.
- Hata hivyo, Marekani iligundua katika miezi ya hivi karibuni ya mwaka huu kuwa mwelekeo huu wa kujitenga na dola umeanza kuwa wa kivitendo, kwa kuachana na dola kama akiba na badala yake kununua dhahabu. China imekuwa ikibadilisha dola zake na kununua dhahabu, kwani ina ziada ya dola karibu trilioni nne. "Benki Kuu ya China inaongeza kwenye akiba yake kila mwezi kati ya tani 14 na 19 za dhahabu." (Reuters 1/12/2015). Taarifa zisizo rasmi zilizotolewa na baadhi ya magazeti ya Urusi zinaonyesha kuwa China inatafuta kuongeza akiba yake ya dhahabu katika Benki Kuu ili kufikia tani 10,000 katika vipindi vijavyo na kuipita Marekani ambayo inashika nafasi ya kwanza ikiwa na tani 8,000 za dhahabu. China sasa inamiliki takriban tani 1,700 za akiba ya dhahabu. Vilevile, Urusi inanunua dhahabu, na sasa inamiliki tani 1,275, ambapo ilinunua tani 67 za dhahabu katika nusu ya pili ya mwaka 2015... Jambo hili lilikuwa ni kengele ya hatari kwa dola. Hii inawakilisha tishio kubwa kwa Marekani, kwa sababu dola ni moja ya nguzo muhimu zaidi za utawala wake ulimwenguni. Marekani inajali sana kuwa dola ibaki kuwa sarafu inayotumika kupangia bei ya mafuta na sarafu ya makubaliano ya kifedha, kwani anayemiliki dola huathiri bei za mafuta na biashara ya kimataifa.
- Hivyo basi, Marekani ilichukua sera inayopelekea kupanda kwa thamani ya dola, yaani kupunguza bei ya mafuta kupitia hatua kadhaa:
a) Kuchukua sera ya kuongeza uzalishaji wa mafuta kwa njia zote zinazowezekana, zikiwemo:
Marekani na Canada zilipandisha uzalishaji wao wa mafuta kutoka takriban pipa milioni 10.3 kwa siku mwaka 2005 hadi takriban pipa milioni 18 kwa siku katika mwaka huu.
Vibaraka wa Marekani ndani ya OPEC, hususan Saudi Arabia, Iran, na Iraq, waliongeza uzalishaji wao wa mafuta:
Kuhusu Saudi Arabia, Al Jazeera Net iliripoti mnamo 10/10/2015: (Ufalme wa Saudi Arabia uliitaarifu jumuiya ya nchi zinazozalisha mafuta OPEC kuwa uliongeza uzalishaji wake wa mafuta mwezi Septemba uliopita kwa mapipa laki moja kwa siku). (Al-Araby Al-Jadeed 14/12/2015). Uzalishaji wake mwaka huu unafikia takriban pipa milioni 10.1 kwa siku.
Kuhusu Iran, (Reuters ilinukuu chanzo cha mafuta leo Jumatatu, ambacho kina ufahamu wa ratiba ya upakiaji wa meli katika nchi hiyo mwanachama wa OPEC: "Iran iko katika njia ya kusafirisha pipa milioni 1.26 kwa siku za mafuta ghafi mwezi huu. Idadi hii ya awali ni ya juu zaidi kuliko viwango vya miezi miwili iliyopita kwa karibu robo"). (Al-Araby Al-Jadeed 14/12/2015). Baadhi ya wataalamu walitarajia kuwa itasafirisha zaidi ya hapo: (Kuondolewa kwa vikwazo vya kiuchumi na kuiruhusu Iran kusafirisha mafuta yake - Iran kwa sasa inazalisha takriban pipa milioni 3.7 kwa siku, wakati mauzo yake yanafika takriban pipa milioni 1.7 kwa siku - yataongezeka kwenye uzalishaji wa kimataifa, kwani Iran ina uwezo wa kuongeza uzalishaji wake kwa takriban pipa laki 6 kwa siku kufikia mwishoni mwa 2015. Ikumbukwe kuwa makadirio ya ziada ya mafuta sokoni ni kati ya pipa milioni 1.5 hadi 2 kwa siku). (Tovuti ya Al-Sabah Al-Jadeed, 9/12/2015).
Kuhusu Iraq, Fayyad Hassan Nima, Naibu Waziri wa Mafuta anayesimamia uchimbaji, alisema: (Uzalishaji wa uwanja wa mafuta wa Rumaila umefikia takriban pipa milioni 1 na laki 350 kwa siku, akiongeza kuwa wizara inajitahidi kuongeza uzalishaji wa uwanja huo hadi pipa milioni 2 na laki 100 kwa siku. Aliongeza kuwa uzalishaji wa uwanja huo kwa sasa unawakilisha asilimia 40 ya uzalishaji wa mafuta wa Iraq... Shirika la Reuters liliwanukuu wafanyabiashara kuwa Iraq ilitenga pipa milioni 3.017 kwa siku za mafuta ghafi ya Basra kwa ajili ya mauzo ya nje mwezi Septemba, ongezeko kutoka pipa milioni 2.52 kwa siku katika mwezi uliopita). (Al-Sabah Al-Jadeed 15/8/2015).
- Kufutwa kwa marufuku ya mauzo ya mafuta ya Marekani nje ya nchi ambapo (Baraza la Wawakilishi la Marekani lilipitisha hatua mpya ya kuondoa marufuku iliyowekwa kwa mauzo ya mafuta ghafi kwa kipindi cha miaka 40... Na Rais wa Marekani, Barack Obama, alisaini mradi huo siku ya Ijumaa ili uwe sheria). (BBC 19/12/2015)... Marekani ilishughulikia suala la shale oil ili lisizuie sera yake mpya ya kupandisha thamani ya dola na kushusha bei ya mafuta. Idadi fulani ya kampuni zilizowekeza katika sekta hii ziliondoka, na idadi kubwa ya visima ambavyo gharama ya uchimbaji ni kubwa kuliko bei ya mafuta vilisimama. Zilibaki kampuni zenye uwezo wa kuvumilia kushuka kwa bei na zenye uwezo wa kiteknolojia wa kutumia mbinu za kisayansi kupunguza gharama za uzalishaji, kisha zikaongeza uwezo wao wa uzalishaji kiasi kwamba kiwango cha uzalishaji wa Marekani wa shale oil kilibaki katika mipaka inayokubalika, na kilikuwa na athari kubwa katika mauzo ya nje baada ya kufutwa kwa marufuku... Ripoti ya Wakala wa Nishati wa Marekani kulingana na tovuti ya Market Realist ilisema kuwa (uzalishaji wa Marekani wa mafuta ghafi kwa wiki inayoishia Desemba 11 ulikuwa thabiti...) na umefikia takriban pipa milioni 9.17 kwa siku mwezi huu. Hii ni kutokana na ukweli kwamba gharama ya uchimbaji wa shale oil ya Marekani imepungua na tija ya visima vilivyobaki iko juu licha ya kufungwa kwa visima visivyo na faida... Eric Lee, mtaalamu wa bidhaa katika Citigroup, alisema: ("Katika Bakken, North Dakota, gharama imeshuka hadi dola 20 katika baadhi ya mikoa, na Wizara ya rasilimali za madini mwezi uliopita ilisema kuwa uzalishaji wa pipa la mafuta bado una faida katika kiwango cha dola 24 katika mkoa wa Dunn, ikiwa imeshuka kutoka dola 29 mwezi Oktoba uliopita"). (Tom DiChristopher kwenye tovuti ya CNBC 20/8/2015).
Hivyo, Marekani na vibaraka wake walichangia katika kuongeza uzalishaji kwa namna iliyosababisha mafuriko ya mafuta ambapo baadhi ya ripoti zilionyesha kuwa (sasa kuna ziada ya mafuta sokoni inayokadiriwa kuwa takriban pipa milioni 4-5 kwa siku), (tovuti ya Alpha Beta 15/12/2015). Aidha, matumizi ya mafuta duniani, ambayo ndiyo injini kuu ya mahitaji, yalishuhudia kupungua kwa kiasi kikubwa. Makadirio ya Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF) yanaonyesha kupungua kwa ukuaji wa pato la taifa la kimataifa (GDP) kutoka 3.4% hadi 3.3%, kutokana na kudorora kwa uchumi wa viwanda barani Ulaya na Japan, na kupungua kwa ukuaji katika mataifa yanayochipukia, hasa China, mnywaji mkubwa wa pili wa mafuta duniani, kutokana na kile kinachoshuhudiwa katika masoko ya kifedha huko baada ya kushushwa thamani ya sarafu yake ya Yuan. Maoni ya soko yalikuja kutokana na hilo kuwa kuna kupungua kwa mahitaji ya mafuta katika nchi hii muhimu. Hivyo, ziada kubwa ya mafuta ilienda sambamba na kusinyaa kwa mahitaji, na yote haya yalipelekea kushuka kwa kasi kwa bei za mafuta, jambo lililosababisha kupanda kwa thamani ya dola...
b) Kisha kuna jambo jingine nalo ni kupandisha riba. Licha ya kuwa takwimu za kiuchumi za Marekani hazionyeshi kuimarika kwa kweli kwa uchumi wake, Benki Kuu ya Marekani (Federal Reserve) ilitangaza mnamo 16/12/2015 kupandisha riba kwa kiasi cha robo pointi. Mwenyekiti wa Federal Reserve, Janet Yellen, alikuwa ametangaza mnamo 3/12/2015 kulingana na Financial Times (Yellen anasema dola yenye nguvu inamaanisha kuwa ongezeko la riba litakuwa la hatua kwa hatua). Ikumbukwe kuwa riba nchini Marekani ilikuwa imeshushwa hadi karibu sifuri, na hasa kufikia kiwango cha 0.25%, kutokana na mgogoro wa kifedha wa kimataifa ulioanza Marekani mwaka 2008.
Kulingana na uchumi wa kibeberu wa kirasilimali, ikiwa riba itabaki chini, hiyo inaashiria kuwa mgogoro bado unaendelea, uchumi haujatengamaa, na kuna mtikisiko; na harakati za soko kama kuuza, kununua, kuwekeza, na kuajiri hupoa kwa sababu warasilimali wanategemea riba katika kupata faida. Kupandisha riba huongeza faida za benki na makampuni na huwahimiza watu kuweka pesa zao benki ili ziwekezwe, yaani ili zipate faida. Hivyo, inatoa ishara kuwa uchumi wa Marekani umeshinda kwa kiasi kikubwa athari za mgogoro wa kifedha wa kimataifa.
Mara tu baada ya tangazo la kupandisha riba, bei za mafuta zilipungua kwa asilimia 3%. Kuongezeka kwa riba huimarisha imani kwa uchumi wa Marekani na kutoa picha kuwa umeshinda athari za mgogoro wa kifedha ili kuongeza ushawishi wake wa kisiasa duniani. Bei za hisa za Marekani katika soko la Wall Street zilipanda kwa kiasi cha 1.28% mara tu baada ya tangazo la kupandisha riba kutoka Benki Kuu ya Marekani. Vilevile, faharisi ya Standard & Poor's ilipanda kwa 1.45% na faharisi ya Nasdaq kwa 1.52%...
Kutokana na hayo, mazingira mwafaka yalipatikana kwa Marekani kwa ajili ya kupanda kwa thamani ya dola na kupandisha kiwango cha riba... Ikumbukwe kuwa kupandisha riba huongeza gharama ya kuhifadhi dhahabu kutokana na kupanda kwa thamani ya dola, jambo linalopelekea kushuka kwa bei ya dhahabu na hivyo kusababisha madhara kwa nchi zinazotafuta kutegemea akiba ya dhahabu badala ya dola. Marekani inataka kubaki na dola kama sarafu ya kimataifa inayotumika na kama akiba ya fedha kwa nchi badala ya dhahabu. Inafanya biashara ya dhahabu isiwe na faida na kuifanya akiba ya dhahabu isiwe na tija. Haitaki kurejea kwenye mfumo wa dhahabu na haitaki ulimwengu urejee kwenye mfumo huo ambao utaisababishia madhara makubwa; kwa sababu kupitia sarafu yake ya karatasi ambayo thamani yake haifikii gharama ya wino uliotumika kuichapa, inanunua utajiri wa ulimwengu, inafadhili zana zake za kivita na majeshi yake nje ya nchi, inanunua watu na mataifa kwa kuwapa kile kinachoitwa misaada, inapiga uchumi wa nchi nyingine na kuufanya uchumi wake uwe ndio mtawala kupitia utawala wa dola juu ya nchi zote na taasisi za kifedha za kimataifa na masoko ya fedha.
Hivyo basi, tunaweza kusema kuwa sababu kuu ya kushushwa kwa bei ya mafuta inahusiana na sera za ndani na nje za Marekani zinazolenga:
a) Kupandisha kiwango cha riba ndani yake, jambo ambalo limekuwa suala la kifo na uzima kwake, ili kuonyesha kuwa yeye, yaani Marekani, amejikwamua kutoka kwenye athari za mgogoro wa kifedha na kwamba uchumi wake ni imara, hivyo kuongeza imani kwake na kuongeza ushawishi wake wa kisiasa juu ya mataifa mengine.
b) Kuimarisha imani kwa dola, na kusimama dhidi ya ushindani wowote na kudumisha matumizi ya dola na kuifanya iwe akiba ya fedha kwa nchi ulimwenguni na kuendeleza ufungamanishwaji wa sarafu za nchi na dola. Pia kupiga utegemezi wa dhahabu kama akiba mbadala wa dola, hasa China na Urusi ambazo zinaelekea kuachana na utawala wa dola na kufanya akiba yao ya fedha itegemee dhahabu kwa kiasi kikubwa zaidi.
- Hivyo, Marekani inadhibiti hali ya kiuchumi ya kimataifa, hususan bidhaa zenye athari kama mafuta. Haya yote ni kwa sababu sarafu yake ya dola ndiyo kipimo katika ununuzi na uuzaji wa bidhaa hii... Kuacha biashara iendelee kwa dola na kuifanya iwe ndiyo inayoamua bei ya mafuta na madini mengine na bidhaa zote muhimu ni ushahidi wa utegemezi wa kimataifa kwa Marekani moja kwa moja au kinyume chake. Bei hushuka na kupanda kulingana na dola yake na riba inayopangwa na Benki Kuu yake, na hivyo ikiwa uchumi wa Marekani utapata mafua, basi huambukiza uchumi wa dunia nzima. Jambo la lazima ni kuacha kufungamanisha sarafu za ndani na dola na kuacha kuifanya iwe akiba ya fedha kwa nchi. Badala yake, ni lazima kutegemea dhahabu na kando yake fedha, na kuzifanya ziwe sarafu mbili za kubadilishana na kununulia bidhaa, kupangia ujira, na kuzifanya ziwe akiba ya fedha. Hatua hii kuu haiwezi kuchukuliwa isipokuwa na Dola ya Khilafah ya Kiislamu ambayo Allah ameisharia dhahabu na fedha kuwa sarafu pekee. Wakati huo, dola itarudi kuwa karatasi kama ilivyo asili yake na chimbuko lake.
إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا * وَنَرَاهُ قَرِيبًا
"Hakika wao wanaiona (adhabu hiyo) kuwa iko mbali. Na Sisi tunaiona kuwa iko karibu." (QS. Al-Ma'arij [70]: 6-7)