Soru:
Kırgızistan'da olaylar hızla gelişti; muhalefet 08/04/2010 tarihinde Bakiyev'e karşı bir darbe hareketi başlattı ve bunda başarılı olup iktidarı ele geçirdi. Bakiyev ise ülkenin güneyindeki doğum yerine kaçtı, ardından bugün 16/04/2010 tarihinde istifasını sunarak Kazakistan'a gitti... Aynı zamanda darbeyi ilk tanıyan ve kutlayan Rusya oldu. Öyle ki geçici hükümet başkanı Roza Otunbayeva, hükümetin dizginleri ele aldığı gün olan 08/04/2010 Perşembe günü Rusya Başbakanı Putin ile resmi (telefon) görüşmeleri gerçekleştirdi. Bu, yaşananların arkasında Rusya'nın olduğu anlamına gelmektedir. Eğer bu doğruysa, 2005 yılında Askar Akayev'e yönelik darbede onu iktidara getiren ve 23/07/2009'daki son seçimlerde onu destekleyen Rusya, nasıl oldu da Bakiyev'e karşı döndü? Rusya'yı kışkırtıp onu devirmesine neden olan şey, Amerikan Manas Üssü'nü kapatmaması mıydı?
Cevap:
Evet, tüm deliller Bakiyev’in devrilmesinin arkasında Rusya’nın olduğuna işaret etmektedir. Ancak bu, Manas Üssü’nü kapatmadığı veya Amerikalıların üs kirasını yenilediği için değildir. Çünkü Rusya, üssün kalmasına ve Bakiyev’in iktidarda kalmasına onay vermişti. Hatta üs kira sözleşmesinin 15/07/2009’da yenilenmesinden sonra, yani yeniden seçilmesinden ve Rusların ona desteğinden önce, 23/07/2009’daki seçimlerde onu desteklemişti. Rusların onun seçilmesine verdiği destek dikkat çekiciydi; Rusya Devlet Başkanı Medvedev bizzat Kırgızistan’a gelmiş ve 02/08/2009’da Bakiyev için düzenlenen göreve başlama törenine katılmıştı!
Dolayısıyla Rusları kışkırtan şey üs kirasının yenilenmesi değildi, aksine buna onay vermişlerdi. Hatta Rusların getirdiği mevcut yeni yönetim bile üssün kalmasını kabul etti ve darbe liderleri bu konuyu açıkça ifade ettiler. Rusya aslında, Amerika’yı memnun etmek ve bu bölgede onun şerrinden kurtulmak için üs sözleşmesinin yenilenmesine onay vermiştir. Çünkü Manas Üssü’nü her ikisinin de düşmanı olan İslami bir ülke olan Afganistan’a gidiş-dönüş, yani bir “transit” geçiş noktası olarak görmektedirler. Bu üssün, Rusya’nın nüfuzunu etkileyecek şekilde iç işleyişle bir ilgisi yoktur.
Ancak Rusları kışkırtan ve eski uşakları Bakiyev’e darbe yapmalarına neden olan şey başka bir meseledir. Bunu anlamak için şu olayları hatırlayalım:
1- ABD Başkanı'nın Afganistan Özel Temsilcisi Richard Holbrooke, 19/02/2010 tarihinde Özbekistan ve Kırgızistan'ı ziyaret ederek her iki ülkenin devlet başkanlarıyla bir araya geldi. “Russia Today” sayfası, Rus “Interfax” ajansına dayanarak 19/02/2010 tarihinde Holbrooke’un Cumhurbaşkanı Kurmanbek Bakiyev ile şunları görüştüğünü belirtti: “İkili ilişkilerin perspektifleri, Afganistan’daki durum ve tarafların Afganistan’daki durum hakkında kameralardan uzak (gizli) görüş alışverişinde bulunmaları ve iki ülke arasındaki karşılıklı yarar sağlayan iş birliğini canlandırma yollarını ele almaları.” Ayrıca Kırgızistan Cumhurbaşkanlığı basın ofisinin Bakiyev’den naklen, “ülkesinin Kırgız-Amerikan ilişkilerinin geliştirilmesine ve ikili iş birliğinin canlandırılmasına önem ve öncelik verdiğini” belirttiği aktarıldı. Rus Interfax ajansı haberi aktarırken “taraflar kameralardan uzak görüş alışverişinde bulundu” cümlesini eklemiştir. Yani uşakları Bakiyev’in Amerikalılarla ne üzerinde anlaştığını bilmemeleri için Rusların gözünden uzakta, gizli bir şekilde... Bu, Ruslar tarafından Kırgız Cumhurbaşkanı ile Amerikalılar arasında bir şeylerin döndüğüne dair bir imadır.
2- “Russia Today” sayfası 17/03/2010 tarihinde şunu belirtti: “Amerika Birleşik Devletleri son zamanlarda Kırgızistan’a, Batken şehrinde terörle mücadele özel birimlerini eğitmek için bir merkez inşasına yardımcı olmak üzere 5,5 milyon dolar tahsis ettiğini duyurdu.” “Russia Today”, BDT Ülkeleri Enstitüsü Bişkek şubesi müdürü Alexander Kyanezev’e bu merkezin konusunu sordu, o da şunları söyledi: “Washington bu merkezi Orta Asya’daki ihtiyaçlarını karşılamak için kullanabilir. Terörle mücadele sloganı, Irak ve Afganistan’da olduğu gibi Amerikan hedeflerine ulaşmak için bir bahaneden başka bir şey değildir.” Ve ekledi: “Washington, Orta Asya’daki bu projeler aracılığıyla bölgede Rusya ve Çin’in rekabetine karşı koymaya çalışıyor.”
3- Ruslar, Holbrooke’un Kırgızistan ziyareti, Bakiyev ile kameralardan uzak görüşmesi ve taraflar arasında gizli anlaşmaların yapılması karşısında endişeye kapıldılar. Bu süreç, Kırgızistan’da sözde terörle mücadele bahanesiyle özel kuvvetleri eğitmek ve uşaklar devşirmek için bir Amerikan merkezinin kurulmasıyla doruğa ulaştı. Böylece Amerika, Kırgızistan’daki nüfuzunu güçlendirecek ve oradan diğer bölgelere yönelecektir.
4- Kırgızistan’da özel kuvvetleri eğitmek veya başka bir deyişle Amerika için uşaklar yetiştirmek amacıyla bir Amerikan merkezi kurulması anlaşması, Rusya için tehlike çanlarının çalması ve kırmızı çizgilerin aşılması anlamına geliyordu. Bu nedenle Rusya, Bakiyev’in Amerika ile ilişkilerinde daha ileri gitmesini engellemek için darbeyi hızlandırdı. Rusya’nın Bakiyev’e darbe yapıp onu devirme konusundaki “zafer” sarhoşluğu açıkça görülüyordu.
5- Amerika ise şoka uğradı. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Philip Crowley, “ülkesinin Kırgızistan’da meydana gelen huzursuzluktan derin endişe duyduğunu” açıkladı ve şöyle dedi: “Hükümetin hâlâ iktidarda olduğuna ve muhalefetin yönetimi ele geçirdiğine dair Amerika Birleşik Devletleri’nin elinde bilgi olmadığına inanıyoruz.” (Dünya Haberleri 07/04/2010)... Bu, Amerika’nın gerçekleşen değişimden endişe duyduğunu, muhalefeti desteklemediğini ve Bakiyev hükümetinin yanında olduğunu göstermektedir. Amerika, Kırgızistan’daki üssünü üç gün süreyle kapatmış, ardından geçici Kırgız hükümeti başkanı Roza Otunbayeva’nın Amerikan üssüne dokunulmayacağı ve önceki anlaşmalara göre kalacağı yönündeki açıklamasının ardından üssü yeniden açmıştır.
Fiili duruma boyun eğen Amerika Birleşik Devletleri, Dışişleri Bakan Yardımcısı Robert Blake’i Kırgızistan’daki yeni hükümetle görüşmeler yapmak üzere oraya göndererek yeni hükümeti zımnen tanımıştır. Bu elçi, yeni yetkililerin Amerikan Manas Üssü’nün kalmasını sağlama ve ona dokunmama sözlerinden duyduğu memnuniyeti dile getirmiş ve bu haberleri “harika” olarak nitelendirmiştir. Amerika şu an yeni gerçeklikle ilgilenmek istiyor, özellikle de Manas Hava Üssü’nün kalmasını garanti altına aldığı için. Şu an bu yeni gerçekliğe karşı bir şey yapamayacağı ortaya çıkmıştır; zira Bakiyev ülkenin güneyindeki köyüne kaçmış, ardından istifa ederek Kazakistan’a gitmiştir...
Böylece Amerika, geçici de olsa yeni gerçeklikle ilgilenmekten başka bir yol bulamadı. Kırgızistan’daki mevcut durum hakkında Rusya ile müzakerelerde bulundu. Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Grigory Karasin, 13/04/2010 tarihinde ABD’nin Moskova Büyükelçisi John Beyrle ile görüşerek Kırgızistan’daki durumu ele aldı ve anlaştıklarını gösterdiler... Öyle ki “ülkede normal hayata dönülmesi” çağrısında bulundular! Tüm bunlarla birlikte, Rusya ile Amerika arasındaki çatışma orada devam edecektir; bu durum çeşitli eylemler, biçimler ve siyasi, ekonomik ve sosyal huzursuzluklar şeklinde kendini gösterecektir...
02 Cemaziyelevvel 1431 H. 16/04/2010 M.