Değerli kardeşim,
Selamdan sonra,
Başkasının satışı üzerine satış yapmanın haramlığına dair delil, şu hadis-i şeriftir:
لا يبع الرجل على بيع أخيه ولا يخطِب على خِطبة أخيه إلا أن يأذن له
"Bir kimse, kardeşi izin vermedikçe onun satışı üzerine satış yapmasın ve onun nişanlısı üzerine evlilik teklifinde bulunmasın." (Müslim)
Nesai’nin sahih bir isnadla rivayet ettiği bir diğer lafızda ise şöyledir:
لا يبع بعضكم على بيع بعض حتى يبتاع أو يذر
"Biriniz diğerinin satışı üzerine satış yapmasın; ta ki o kişi satın alana veya (pazarlığı) terk edene kadar." (Nesai)
Bu iki hadisten, bir kimsenin kardeşi üzerine satış yapmasının haramlığı; satışın taraflardan birinin feshedebileceği aşamada olduğu, yani satışın henüz bağlayıcı hale gelmediği durum olarak anlaşılır. Bu, meclis muhayyerliği veya şart muhayyerliği sürecinde olduğu, yani mal satın alınıp taraflar birbirinden ayrılmadan önce veya "şu şartla satın alıyorum, eğer şart gerçekleşirse satışı onaylarım yoksa onaylamam" gibi bir şartın bulunduğu durumdur. Bu iki durumda, yani muhayyerlik süresince bir kişinin kardeşi üzerine satış yapması haramdır.
Ancak satış akdedilmiş ve bozulması caiz olmayacak şekilde bağlayıcı hale gelmişse; yani mal satın alınmış ve taraflar ayrılmışsa (meclis muhayyerliği sona ermişse) ve şart süresi bitmişse (şart muhayyerliği sona ermişse), bundan sonra yapılacak bir teklif yeni bir teklif ve yeni bir satış sayılır. Bu durumda satıcının, alıcıya ilk satın aldığı fiyattan daha düşük bir fiyata başka bir mal teklif etmesinde bir sakınca yoktur. Çünkü bu durumda ilk satışın feshedilmesi, satış muhayyerliği sona erdiği için şer’an sahih değildir. (Bu durum, fahiş gabin ile aynı değildir. Fahiş gabin, alıcının bir malı piyasa fiyatının çok üzerinde bir fiyata aldığını, yani aldatıldığını anlamasıdır ki bu durumda malı iade etme veya devam etme hakkı vardır. Bu, başkasının satışı üzerine satış yapma konusundan farklı bir konudur).
Özetle: Eğer satış muhayyerlik dönemindeyse, yani şer’an feshedilmesi mümkünse; bu durumda satıcı ve alıcı belirli bir fiyat üzerinde anlaştığında, bir başkasının araya girip aynı malı daha düşük fiyata teklif etmesi caiz değildir. Çünkü bu durum, alıcının birinciyle yaptığı satışı feshetmesine ve malı ikinciden daha ucuza almasına yol açar ki bu haramdır ve ilgili hadisler bu durumu kapsamaktadır.
Fakat satış bağlayıcı bir şekilde akdedilmişse, yani taraflar ayrılmış ve hiçbir şart kalmamışsa; bu durumda bir başkası gelip alıcıya aynı malı daha ucuza teklif ederse bunda bir sakınca yoktur. Çünkü alıcı bu durumda ilk satışı feshedemez. İkinci malı ise daha ucuza alabilir veya almayabilir. Bunun delili hadisin diğer rivayetindeki "...ta ki satın alana veya terk edene kadar" ifadesidir. Yani nehyin bir sınırı (gayesi) vardır; "satın alıncaya kadar", yani satış bağlayıcı hale gelinceye kadardır. Haram olan, bu sınırdan önceki aşamadır yani satış bağlayıcı hale gelmeden öncedir. Bu da meclis ve şart muhayyerliği sona ermeden öncesi demektir.
Yani, bir kimsenin kardeşi üzerine satış yapmasının haramlığı sadece satış bağlayıcı hale gelmeden öncesi içindir. Satış bağlayıcı hale geldikten sonra ise başka bir satıcının, alıcıya ilk aldığından daha ucuz fiyata mal teklif etmesi caizdir. Çünkü bu yeni muamele, ilk akitle ilişkisi olmayan ve onu etkilemeyen yeni bir akittir.
Selam ve hürmetlerimle.
18/04/2004
Kardeşiniz