Jibu la Swali: Athari za Kisiasa Nchini Kazakhstan

Swali: Urusi iliingilia kati nchini Kazakhstan kwa jina la Mkataba wa Usalama wa Pamoja baada ya Rais wake, Kassym-Jomart Tokayev, kuomba msaada wa kuzima maandamano nchini mwake yaliyoanza kufuatia kupanda kwa bei ya gesi ya petroli iliyoyeyushwa (LPG) mara mbili na kisha kupanuka ghafla... Urusi ilizishutumu nguvu za kigeni, hasa Marekani, kwa kuingilia mambo ya ndani ya nchi hiyo na kuchochea maandamano. Aidha, ilitangazwa kuwa Mkurugenzi wa Kamati ya Usalama wa Taifa anatuhumiwa kupanga jaribio la mapinduzi. Je, ni nini mazingira ya maandamano haya? Kwa nini Urusi iliingilia kati kwa kasi hiyo kwa jina la Mkataba wa Usalama wa Pamoja? Na ni nini msimamo wa Marekani kuhusu hili?

Jibu: Ili kuweka wazi jibu la maswali hayo hapo juu, tunapitia mambo yafuatayo:

1- Kazakhstan, ikiwa ni sehemu ya Turkestan ya Magharibi katika Asia ya Kati, ni nchi ya Kiislamu yenye eneo kubwa linalozidi kilomita za mraba milioni 2.7. Hata hivyo, idadi ya watu ni ndogo ikilinganishwa na eneo lake, ambapo inafikia takriban watu milioni 19, wengi wao wakiwa Waislamu (zaidi ya 75%). Kuna wachache wa Kirusi nchini Kazakhstan, wanaosemekana kufikia 20% ya idadi ya watu, yaani takriban milioni 3.5. Nchi hii ni muhimu kwa Urusi kiuchumi na kijiopolitiki, kwani ilikuwa chini ya udhibiti wa moja kwa moja wa Urusi wakati wa enzi ya Umoja wa Kisovieti hadi ilipotangaza uhuru wake mwaka 1991. Lakini ilibaki imefungamana na Urusi ndani ya kile kinachojulikana kama Jumuia ya Madola Huru, pamoja na Mkataba wa Usalama wa Pamoja na Mkataba wa Shanghai. Katika nchi hiyo kuna kituo cha anga za juu cha Urusi katika eneo la Baikonur ambako makombora yanayobeba vyombo vya anga hurushwa. Urusi ilikuwa ikidhibiti utajiri wake mkubwa. Nchi hiyo ina utajiri wa mafuta, ambayo yanachangia 21% ya Pato la Taifa (GDP) na inazalisha zaidi ya mapipa milioni 1.5 ya mafuta kwa siku. Pia ni miongoni mwa wazalishaji wakubwa wa urani duniani; nchi hii ya Kiislamu ina akiba ya urani inayofikia tani milioni 1.5. Pia kuna kiasi kikubwa cha manganese, chuma, kromu, mkaa wa mawe, na gesi asilia, ambapo kufikia sasa imegundulika takriban mita za mraba trilioni 2 za gesi asilia. Hivyo, Kazakhstan ni muhimu kwa Urusi, ikishika nafasi ya pili baada ya Ukraine katika kile ambacho Urusi inakiona kama eneo lake la ushawishi muhimu katika nchi za zamani za Kisovieti. Kwa sababu hiyo, Urusi inafanya kila juhudi kuendelea kuidhibiti ili yaliyotokea Ukraine, ambayo imejitenga nayo kweli na si kwa jina tu kama Kazakhstan, yasijirudie!

2- Marekani pia inatambua umuhimu wa Kazakhstan. Eneo lake ni muhimu kwani lipo kwenye mpaka wa kusini wa Urusi na mpaka wa magharibi wa China. Kutokana na hili, Marekani inatamani kupanua ushawishi wake nchini humo ili kuizingira Urusi kutokea upande huu na kuinyima ushawishi wa kikanda katika eneo hilo, pamoja na kuizingira China kwa upande mwingine. Isitoshe, kuondoka kwa nchi hii mikononi mwa Urusi kunaweza kusababisha kuondoka kwa nchi nyingine za Asia ya Kati kutoka kwenye udhibiti wa Urusi na ushawishi wake. Nia hii ya Marekani ilianza tangu kutangazwa kwa uhuru wa Kazakhstan, kwani ilikuwa nchi ya kwanza kutambua uhuru wake. Baada ya hapo, makampuni ya Marekani yalianza kuingia na kudhibiti sehemu kubwa ya sekta ya mafuta na gesi. Kwa mfano, kampuni ya Marekani ya Chevron inamiliki 50% ya uwanja wa mafuta wa Tengiz ambao unachangia thuluthi moja ya uzalishaji wa kila mwaka wa nchi hiyo. Kadhalika, makampuni ya Ulaya yalianza kudhibiti sehemu ya rasilimali za nishati nchini humo. Inatajwa kuwa ("Takriban 90% ya mauzo ya nje ya Kazakhstan ni rasilimali za nishati kama mafuta na gesi, na karibu zote zinamilikiwa na rasilimali za Magharibi, hasa makampuni makubwa ya mafuta ya Marekani na Ulaya"... Shirika la habari la Sputnik la Urusi, 8/1/2022). Jitihada za Marekani hazikuishia kwenye makampuni ya mafuta na gesi tu, bali zilivuka hadi kwenye kutia saini baadhi ya mikataba ya kijeshi wakati wa utawala wa Nazarbayev, aliyetawala tangu mwaka 1989 hadi alipotangaza kujiuzulu Machi 2019, na kisha wakati wa mrithi wake. Hata hivyo, uhusiano wao imara na Urusi uliizuia Marekani kufunga mikataba ya kijeshi yenye ufanisi... Pamoja na hayo, Marekani haijakata tamaa. Katika ushuhuda wake mbele ya Seneti mnamo Februari 2019, Jenerali Joseph Votel, aliyekuwa Kamanda wa Komandi Kuu ya Marekani wakati huo, alisema kuhusu uhusiano wa Marekani na Kazakhstan kuwa ni ("Uhusiano uliokomaa zaidi katika Asia ya Kati"... akinukuliwa na Al Jazeera, 6/1/2022). Mawasiliano kati ya jeshi la Marekani na lile la Kazakhstan ni sehemu muhimu ya uhusiano kati ya nchi hizo mbili. Tangu mwaka 2003, Kazakhstan imekuwa mwenyeji wa mazoezi ya kijeshi ya pande nyingi, yakiwemo yaliyofanyika kusini-mashariki mwa Kazakhstan mnamo Juni 2019 ambapo majeshi ya Marekani yalishiriki. Ingawa yalikuwa karibu na mazoezi ya kawaida, yalionyesha nia ya Marekani kwa Kazakhstan, jambo ambalo bila shaka Urusi inalihofia.

3- Hofu ya Urusi iliongezeka wakati maandamano hayo yalipotokea na kupanuka ghafla! Matukio haya yalianza kwa njia ya hiari kama inavyoonekana, kwa maandamano dhidi ya kupanda kwa bei ya gesi ya petroli iliyoyeyushwa mara mbili, yaliyoanzishwa na wakazi wa miji ya Janaozen na Aktau upande wa magharibi wa nchi mnamo 5/1/2022. Lakini maandamano hayo yalipanuka na kufika miji mingine ikiwemo Almaty, ambayo ni mji mkuu wa zamani wa nchi na mji mkubwa zaidi, na mmoja wa miji muhimu ya kibiashara, kiuchumi, na kifedha. Taarifa zilisema kuwa moto uliteketeza makazi ya rais mjini humo na jengo la manispaa. Shirika la habari la Sputnik la Urusi liliripoti kuwa "majeshi ya usalama yaliweka kizuizi kuzunguka jengo la utawala la mji mkuu wa Nur-Sultan (zamani Astana), na wakazi wa mji mkuu walikimbilia kutoa pesa zao benki kwa kiwango kikubwa huku malipo ya kielektroniki yakisimama kwa sababu ya kukatika kwa intaneti." Vyombo vya habari vya ndani vilisema kuwa "wafanyakazi wa migodi katika eneo la Balkhash mashariki mwa nchi walijiunga na maandamano na kusitisha kazi." Hivyo, maandamano yalianza kugeuka kuwa ghasia... Balozi wa Kazakhstan mjini Ankara alitoa maoni yake kuhusu matukio ya nchi yake akisema: ("Mwanzo wa maandamano ulikuwa na lengo la kudai kuboreshwa kwa hali ya maisha na kupinga kupanda kwa bei ya gesi. Baada ya kuhamia mji wa Almaty, yalichukua mkondo tofauti na kuanza kuingiliwa na vitendo vya uchochezi na kinyume cha sheria"... Anadolu, 6/1/2022). Serikali ya Kazakhstan ilikuwa imetangaza kujiuzulu mnamo 5/1/2022 katika jaribio la kutuliza hali na kupunguza bei ya gesi, lakini maandamano hayakuacha, bali yalipanuka na kuongezeka kasi!

4- Upanuzi huu uliisukuma Urusi, kabla ya Kazakhstan yenyewe, kuelekeza tuhuma kwa pande mbili:

Upande wa kwanza ni wa ndani (kiusalama):

a- Sababu ilikuwa ni habari zilizoenea kuwa baadhi ya maafisa wa usalama walikuwa wakifumba macho mbele ya maandamano na ghasia. Hivyo, vidole vya tuhuma vilielekezwa kwa Mkurugenzi wa Kamati ya Usalama wa Taifa (Idara ya Ujasusi) Karim Massimov, anayehusika na ulinzi wa usalama nchini. Ilionekana kana kwamba mtu huyu alitumia hali hiyo ili kudhibiti utawala. Kwa sababu hiyo, alifutwa kazi tarehe 8/1/2022 na kushitakiwa kwa uhaini. (Kamati ya Usalama wa Taifa ya Kazakhstan ilitangaza kukamatwa kwa mkuu wake wa zamani, Karim Massimov, kwa tuhuma za "uhaini". Kwa mujibu wa taarifa ya Kamati hiyo: "Mnamo Januari 6 mwaka huu, Kamati ya Usalama wa Taifa ilianzisha uchunguzi wa kimahakama kuhusu ukweli wa uhaini mkuu, kwa mujibu wa kifungu cha 175 sehemu ya kwanza ya Sheria ya Jinai ya Jamhuri ya Kazakhstan." RT, 8/1/2022). Yerrmukhamet Yertysbayev, mshauri wa zamani wa rais wa zamani wa Kazakhstan Nursultan Nazarbayev, alikuwa ametoa taarifa hivi karibuni kuwa ("Moja ya sababu za mgogoro nchini humo ni usaliti wa baadhi ya maafisa waandamizi. Alitaja yaliyotokea nchini humo hivi karibuni kama 'jaribio la mapinduzi na uasi wa silaha', na kusema: 'Ukubwa wa jaribio hili la mapinduzi na uasi wa silaha ni wa kutisha, ni jaribio lililopangwa na lenye nguvu, ambalo lisingewezekana kutekelezwa bila wasaliti kutoka ngazi za juu za mamlaka, hasa mamlaka za utendaji'." RT, 8/1/2022).

b- Kisha Rais wa Kazakhstan, Kassym-Jomart Tokayev, alitangaza baadaye akihalalisha ombi lake la kuingiliwa kati na Shirika la Mkataba wa Usalama wa Pamoja linaloongozwa na Urusi: ("Nchi yake ilivamiwa na shambulio la kigaidi na kitendo cha uchokozi kilichopangwa na kuratibiwa kwa ushiriki wa wapiganaji wa kigeni..." Aliongeza kuwa "vitendo vya kikatili vya magaidi vilisababisha vifo vingi miongoni mwa wanachama wa vyombo vya usalama na raia, na uharibifu ulifanyika kwa takriban vituo 1300 vya biashara, mashambulizi dhidi ya zaidi ya vituo 100 vya biashara na mabenki, na kuchomwa moto kwa magari 500 ya polisi, na hasara inakadiriwa kuwa kati ya dola bilioni 2 na 3." Pia alitangaza "kukamatwa kwa takriban watu 10,000," na akatangaza "kuimarika kwa hali na kwamba iko chini ya udhibiti, na vituo vya vitisho vya kigaidi vimeondolewa, na usalama wa vituo muhimu vya kimkakati, maeneo ya kuhifadhia silaha na risasi umehifadhiwa"... Russia Today, 10/1/2022).

c- Hivyo, Rais Tokayev wa Kazakhstan aliiomba Urusi kuingilia kati, na Warusi walimwitikia haraka, kana kwamba walikuwa wameamua kuingilia kati hata kabla hajaomba! Walianza kuingilia kati kijeshi nchini Kazakhstan kupitia Shirika la Usalama wa Pamoja lililoanzishwa mwaka 1992, na kutuma kikosi cha kwanza cha kijeshi mnamo 6/1/2022... Al Jazeera Net, 6/1/2022). Kisha ikafuatiwa katika siku mbili zilizofuata kwa kusafirisha wanajeshi 2,500 pamoja na vifaa vyao na zana za kijeshi kwa njia ya anga. Zaidi ya ndege 70 za mizigo za kijeshi za Urusi zilishiriki katika kazi hii ya dharura, ikiwa ni pamoja na kusafirisha vikosi kutoka Armenia na Kyrgyzstan hadi ndani ya Kazakhstan. Kwa ajili hiyo, Tokayev alisema (Natoa shukrani maalum kwa Rais wa Urusi Putin kwani alijibu haraka ombi langu la msaada... Russia Today, 7/1/2022). Baada ya hapo, Putin alitangaza katika mkutano wa Baraza la Usalama wa Pamoja la Shirika la Mkataba wa Usalama wa Pamoja kupitia video mnamo 10/1/2022 akisema: ("Baadhi ya nguvu za kigeni na za ndani zilitumia hali ya kiuchumi nchini Kazakhstan kufikia malengo yao. Shirika la Mkataba wa Usalama wa Pamoja liliweza kuchukua hatua muhimu kuzuia kuzorota kwa hali nchini Kazakhstan. Lilichukua uamuzi wa lazima na kwa wakati muafaka. Vikosi hivi vitabaki Kazakhstan kwa kipindi kitakachoamuliwa na uongozi wa nchi hii. Matukio ya Kazakhstan si ya kwanza na hayatakuwa ya mwisho ya uingiliaji wa kigeni, na nchi wanachama wa Shirika la Mkataba wa Usalama wa Pamoja zimeonyesha kuwa hazitaruhusu mapinduzi ya rangi (color revolutions). Matukio ya hivi karibuni nchini Kazakhstan yanathibitisha kuwa baadhi ya nguvu hazisiti kutumia nafasi ya mtandao na mitandao ya kijamii kuajiri wenye itikadi kali na magaidi na kuunda seli zilizolala za wapiganaji"... Russia Today, 10/1/2022).

Upande wa pili ni wa kigeni:

Ingawa Putin hakutaja katika taarifa yake wakati wa mkutano wa usalama wa pamoja wa shirika hilo kuwa Marekani ina uhusiano na matukio hayo kwa maneno yake ya wazi, maana yake ni dhahiri. Yale yaliyoenezwa na vyombo vya habari vya Urusi kabla ya hapo yanathibitisha maana hii, kwani vilikuwa vimezungumzia jukumu linalodhaniwa la Marekani katika maandamano hayo... Hili pia linathibitishwa na jibu la msemaji wa Ikulu ya Marekani Jen Psaki alipoyataja yaliyoenezwa na vyombo vya habari vya Urusi kuwa ni ("madai ya kichaa kutoka upande wa Urusi" kuhusu jukumu linalodhaniwa la Marekani katika ghasia zinazoitingisha Kazakhstan, akisisitiza kuwa madai haya "si kweli kabisa", na yanafichua "mkakati wa Urusi wa upotoshaji". Independent Arabia, 7/1/2022). Na ili kuhalalisha uingiliaji kati wa Urusi kupitia shirika hilo, Rais wa sasa wa shirika hilo, ambaye ni Waziri Mkuu wa Armenia Nikol Pashinyan, alithibitisha (kwamba ushirikiano huo ulijibu ombi lililokuja kufuatia "uingiliaji wa kigeni". Independent Arabia, 7/1/2022). Yaani, taarifa hizi zote zinaonyesha kuwa Kazakhstan na nyuma yake Urusi, bali mbele yake, wanaona kuwa matukio haya si kwa sababu za ndani tu, bali Marekani ina mkono ndani yake... Mkono huu wa Marekani katika matukio haya unadhihirika kupitia mapitio ya taarifa zifuatazo za Marekani:

a- Blinken, wakati wa mazungumzo ya simu na mwenzake wa Kazakhstan, alitoa wito wa ("Kupata suluhisho la amani kwa hali ya machafuko nchini Kazakhstan na kuheshimu uhuru wa vyombo vya habari". Msemaji wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani Ned Price alisema "Blinken alisisitiza uungaji mkono kamili wa Marekani kwa taasisi za kikatiba nchini Kazakhstan na alitetea suluhisho la amani la mgogoro linaloheshimu haki za binadamu". Alisema: "Marekani ina wasiwasi kuhusu matukio nchini Kazakhstan, lakini inaamini kuwa jamhuri hiyo inaweza kushughulikia peke yake bila msaada wa Shirika la Mkataba wa Usalama wa Pamoja... France-Presse, 6/1/2022).

b- Blinken alisema akitoa maoni juu ya taarifa za Rais wa Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev za kufyatua risasi waandamanaji: ("Ninalani taarifa hii ikiwa hii ndiyo sera ya kitaifa, basi ninalani... CNN, 9/1/2022). Rais wa Kazakhstan alikuwa ametangaza akisema: "Nilitoa amri ya kufyatua risasi magaidi bila onyo la awali" na kuongeza kuwa "magaidi 20,000 walishiriki katika shambulio dhidi ya mji wa Almaty."

c- Marekani ilitaka kuondoka kwa majeshi ya Urusi kutoka Kazakhstan, ambapo msemaji wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani alisema: ("Majeshi ya Shirika la Mkataba wa Usalama wa Pamoja lazima yaondoke Kazakhstan... na kuwepo kwao kunazua maswali. Hakuna msingi wa kuwepo kwao"... Novosti, 11/1/2022).

Kutokana na haya yote, upinzani wa Marekani dhidi ya kuingizwa kwa majeshi ya Urusi nchini Kazakhstan unadhihirika, na ilitaka matatizo yake yatatuliwe bila uingiliaji wa Urusi, na kutoitumia nguvu dhidi ya waandamanaji. Marekani inatambua kuwa hilo linaimarisha kuwepo kwa Urusi nchini Kazakhstan na kufungamana kwa utawala huo na Urusi... Marekani ilikanusha tuhuma za kuingilia kati matukio hayo, lakini sauti ya hotuba yake ilikuwa ikitaka kutokandamizwa kwa maandamano na kuzingatiwa kwa haki za binadamu...

Muhtasari:

a- Inadhihirika kutokana na yaliyotangulia kiwango cha umuhimu ambao Urusi inautoa kwa Kazakhstan. Urusi ilisimama nyuma ya kuanzishwa kwa vifungu vya Mkataba wa Usalama wa Pamoja ili kuzima maandamano ya Kazakhstan kwa chuma na moto, na hii ni mara ya kwanza tangu kuanzishwa kwa shirika lenye jina hilohilo mnamo 1992 licha ya matukio yaliyokuwa yakizikumba baadhi ya nchi wanachama wa mkataba huo bila kutokea uingiliaji wa shirika hilo. Hili linaonyesha kiwango cha umuhimu huo.

b- Lakini kwa upande mwingine, kutetereka kwa hali ya usalama nchini Kazakhstan kumeonyesha maeneo mapya ya udhaifu wa ushawishi wa Urusi katika mazingira ya nchi za zamani za Kisovieti. Hili linaweza kuwavutia nchi za Magharibi kuizingira Urusi kwa msururu wa migogoro kuanzia Asia ya Kati hadi Belarus!

c- Pamoja na hayo, Marekani haikuweza kufikia kila ilichotaka katika majaribio yake ya kupanua ushawishi wake nchini Kazakhstan. Inaonekana kuwa ilikuwa imeridhika na mwenendo wa maandamano na ilitaka kuyatumia, na kwamba iliyatumia ili kuwa na watu wake ndani na kisha kushinikiza kutokea ndani na nje...

d- Ni jambo la kuhuzunisha kuwa maadui wanagombea nchi ya Kiislamu kama Kazakhstan, wanapora utajiri wake, na kutumia eneo lake na uwezo wake kwa maslahi yao, wakati ambapo vibaraka wa watu wa nchi hiyo hawajali lolote isipokuwa kugombea viti na kupata vyeo vya juu. Wanawaacha watu wa nchi hiyo kuwa maskini wanaoteseka wakati nchi yao ni tajiri katika ardhi yake na kheri zake, licha ya kuwa wengi wa watu wake ni Waislamu na Uislamu unawaamrisha wasiwafanyie makafiri njia ya kuwatawala... Kutokana na hapa, inasisitizwa kwa mara nyingine umuhimu wa kufanya kazi kusimamisha Khilafah Rashidah kwa njia ya Utume ili kuikomboa nchi na waja. Na hapo ndipo Umma huu utarudi kama ulivyokuwa, Umma bora uliotolewa kwa ajili ya watu, ukiwa na utukufu na ushindi.

وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ

"Na hakika Allah atamnusu yule anayenusuru (dini) Yake. Hakika Allah ni Mwenye nguvu, Mwenye kushinda." (QS. Al-Hajj [22]: 40)

12 Jumada al-Akhirah 1443 H
15/01/2022 M