Jibu la Swali
Hukumu ya Rikaz
Swali: Ni ipi hukumu ya rikaz? Na ni nini kinachomlazimu mtu anayepata dinari za Kiothmani (Ottoman) zilizozikwa?
Jibu: Rikaz: Ni mali iliyozikwa ndani ya ardhi na binadamu, na pia ni madini machache yaliyoko ndani ya ardhi, yaani si migodi mikubwa wala yenye kuendelea (عدّاً).
Ama hukumu ya kisheria: Kwa madini machache, nne ya tano ni ya mpataji na moja ya tano (khums) ni ya Baitul Mal. Kwa kuwa Baitul Mal haipo kwa sasa kutokana na kutokuwepo kwa Dola ya Kiislamu, basi mpataji hutoa hiyo khums kwa wanaostahiki miongoni mwa mafukara, maskini, au mfano wao.
Ama kuhusu mali iliyozikwa ndani ya ardhi na binadamu, inaangaliwa: Ikiwa imezikwa na umepita muda wa kutosha kwa kutoweka kwa aliyizika na warithi wake, kama vile maziko ya mataifa yaliyopita: Waashuru, Wagiriki, na maziko ya zama za Jahiliyyah, Waajemi, Warumi, na zama za kale za Kiislamu zilizopita, basi nne ya tano ni ya mpataji na moja ya tano ni ya Baitul Mal.
Na ikiwa imezikwa na haujapita muda wa kutosha kwa kutoweka kwa aliyizika na warithi wake, kama vile maziko ya Waislamu wa hivi karibuni, basi hukumu yake ni hukumu ya luqatah (mali iliyookotwa) inayopatikana juu ya ardhi: Ikiwa ni katika eneo lisilokaliwa na watu kama magofu, nyika, n.k., basi ndani yake kuna khums kwa ajili ya Baitul Mal na nne ya tano ni ya mpataji.
Na ikiwa haujapita muda wa kutosha kwa kutoweka kwa aliyizika na warithi wake, lakini ikapatikana katika eneo linalokaliwa na watu, yaani kati ya makazi au karibu na vijiji na miji, basi itangazwe kwa mwaka mmoja; akija mwenye nayo (mpe), vinginevyo ni ya mpataji.
Na dalili ya hayo ni hadith ya Mtume wa Allah (saw) iliyopokelewa na Al-Bukhari:
الْعَجْمَاءُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ
"Mnyama akisababisha madhara ni bure (halipwi fidia), na katika rikaz kuna khums (moja ya tano)." (Hadith ya Al-Bukhari)
Na hadith ya Mtume wa Allah (saw) iliyopokelewa na Al-Bukhari kupitia kwa Zaid bin Khalid al-Juhani amesema: Alikuja mtu kwa Mtume wa Allah (saw) akamuuliza kuhusu luqatah, akasema:
اعْرِفْ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا وَعَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلَّا فَشَأْنُكَ بِهَا
"Tambua chombo chake na kamba yake (kifungio chake), kisha itangaze kwa mwaka mmoja. Akija mwenye nayo (mpe), vinginevyo fanya utakavyo nayo." (Hadith ya Al-Bukhari)
Na hadith ya An-Nasa'i kutoka kwa Amr bin Shu'aib, kutoka kwa baba yake, kutoka kwa babu yake amesema: Mtume wa Allah (saw) aliulizwa kuhusu luqatah akasema:
مَا كَانَ فِي طَرِيقٍ مَأْتِيٍّ أَوْ فِي قَرْيَةٍ عَامِرَةٍ فَعَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلَّا فَلَكَ وَمَا لَمْ يَكُنْ فِي طَرِيقٍ مَأْتِيٍّ وَلَا فِي قَرْيَةٍ عَامِرَةٍ فَفِيهِ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ
"Kile kilicho katika njia inayopitika au katika kijiji chenye watu, basi kitangaze kwa mwaka mmoja. Akija mwenye nacho (mpe), vinginevyo ni chako. Na kile ambacho hakiko katika njia inayopitika wala kijiji chenye watu, basi ndani yake na katika rikaz kuna khums."
Na yale yaliyopokelewa na Abdullah bin Amr kwamba Mtume (saw) aliulizwa kuhusu mali inayopatikana katika magofu ya kale akasema:
وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ
"Na katika rikaz kuna khums."
Na yale yaliyopokelewa kutoka kwa Ali bin Abi Talib kutoka kwa Mtume (saw) kwamba amesema:
وَفِي السُّيُوبِ الْخُمُسُ قَالَ وَالسُّيُوبُ عُرُوقُ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ الَّتِي تَحْتَ الْأَرْضِ
"Na katika suyub kuna khums. Akasema: Suyub ni mishipa ya dhahabu na fedha iliyo chini ya ardhi."
Kwa mujibu wa hayo, yule anayepata mali iliyozikwa zama za Dola ya Kiothmani (Ottoman), anahakiki hali yake (manato yake) kama tulivyotaja; ikiwa umepita muda wa kutosha kwa kutoweka kwa aliyeweka na warithi wake, basi ndani yake kuna khums kwa Baitul Mal na nne ya tano ni yake popote atakapoipata, iwe ni nyikani, magofuni, au mijini na vijijini.
Na ikiwa haujapita muda huo, basi hukumu yake ni hukumu ya luqatah. Ikiwa ni katika ardhi yenye watu, aitangaze kwa mwaka mmoja; asipokuja mwenye nayo basi ni yake yote. Na ikiwa ni katika ardhi iliyotelekezwa (magofu), basi nne ya tano ni yake na khums ni ya Baitul Mal.
Inafaa kutaja kuwa miongoni mwa mafaqihi wapo wanaoona kuwa maziko ya Jahiliyyah pekee ndiyo yenye khums na nne ya tano ni ya mpataji, na maziko ya Kiislamu yanachukuliwa kuwa ni luqatah popote yatakapokuwa. Lakini kauli yenye nguvu zaidi (rajih) ni ile tuliyoitaja; kigezo ni kupita kwa muda wa kutosha kwa kutoweka kwa aliyizika na warithi wake bila kujali kama ni maziko ya Jahiliyyah au Uislamu. Hii ni kwa sababu neno rikaz kilugha linahusu mali iliyozikwa na binadamu bila kufungamanishwa na maziko ya Jahiliyyah au Uislamu.
31/08/2003 M.