Swali:
Marekani imekumbwa na maandamano makubwa tangu takriban wiki mbili yaliyoonekana kuwa makubwa katika baadhi ya maeneo, yakisindikizwa na vitendo vya ghasia, uporaji wa maduka, na uchomaji wa vituo vya polisi. Je, kuuawa kwa mtu mmoja mweusi nchini Marekani kunaweza kuchochea maandamano ya namna hii? Hili limetokea mara nyingi katika miaka michache iliyopita lakini maandamano kama haya hayakutokea! Na je, kuna athari zozote za maandamano haya ya Marekani katika sera yake ya kigeni?
Jibu:
Ili kubainisha majibu ya maswali yaliyo hapo juu, tunapitia yafuatayo:
Polisi wa Marekani walimuua mwanamume mwenye asili ya Afrika, George Floyd, katika mji wa Minneapolis katika jimbo la Minnesota nchini Marekani mnamo 25/05/2020. Ulikuwa ni uhalifu mbaya ambapo polisi alitumia mbinu za mafunzo aliyopata jeshini kwa kumkandamiza kwa goti kwenye mshipa wa shingo. Uhalifu huo uliendelea kwa dakika tisa ambapo Floyd alikuwa akipiga kelele akisema "Siwezi kupumua" mpaka alipokufa. Wamarekani wote walishuhudia uhalifu huu wa kutisha na waliona kwa macho yao ukatili wa polisi wa Marekani dhidi ya watu weusi. Maandamano yalizuka mjini hapo mara moja siku iliyofuata, yakilaani kiwango hiki cha ukatili katika kushughulika na binadamu. Kisha maandamano yalianza kusambaa katika miji mingine ya Marekani, kukuenea kwa wingi kwa video ya kukandamizwa shingo inayoumiza kupitia mitandao ya kijamii, hadi maandamano hayo yakajumuisha zaidi ya miji 80 ya Marekani katika majimbo mbalimbali. Kisha mamlaka zilitangaza amri ya kutotoka nje ili kuzuia maandamano ambayo mengi yaliambatana na ghasia, mauaji, uporaji na uchomaji wa maduka na vituo vya polisi. Polisi wa Marekani walitumia nguvu kubwa dhidi ya waandamanaji, wakawakamata zaidi ya watu 4,000 katika miji mbalimbali, na vifo vya watu kadhaa vilitangazwa. Walinzi wa Taifa walioitwa ili kuleta usalama na kudhibiti mitaa, na hata jeshi la Marekani liliitwa katika tukio ambalo halikuwahi kutokea kabla nchini Marekani ili kuleta usalama katika mji mkuu Washington. Rais Trump alipelekwa katika handaki salama chini ya ardhi kwa hofu ya waandamanaji kuvamia Ikulu ya Marekani (White House).
Matukio ya maandamano ya Marekani yamevuruga picha ya utulivu wa ndani ambao serikali za Marekani zilizofuatana zilikuwa zikijivunia. Mioto iliyokuwa ikiwaka, maduka yaliyoporwa, na vituo vya polisi vilivyoharibiwa kwa kiwango hiki kikubwa, viliwaonya Wamarekani juu ya jahannamu ambayo serikali zao zimekuwa zikizitengenezea nchi nyingine. Hii inatishia kwamba ukandamizaji na utumiaji nguvu ambao Marekani imezoea kuutumia dhidi ya ulimwengu, sasa unaanza kutumika dhidi ya watu wa Marekani wenyewe. Yalikuwa ni matukio ya kushtua kwa kila kipimo: Rais anayetishia waandamanaji wa amani kwa mbwa wakali karibu na Ikulu, na kwa silaha hatari zaidi duniani ikiwa watathubutu kuvuka kuta za Ikulu zilizozungukwa na nyaya na kuta za saruji. Rais anawataka magavana wa majimbo kujibu kwa ukali waandamanaji katika majimbo yao, kuweka usalama kwa nguvu, na anawapa msaada wa Walinzi wa Taifa, huku jeshi la Marekani likiwekwa katika hali ya tahadhari ya juu kuingilia kati ndani ya saa 4 popote itakapohitajika ikiwa polisi na walinzi watashindwa kuweka usalama. Kwa hakika jeshi lilipelekwa katika mji mkuu Washington kabla ya hatua hiyo kufutwa kufuatia ukosoaji mkubwa dhidi ya Rais kwa kuingiza jeshi dhidi ya wananchi. Kwa upande mwingine, makundi ya watu wenye hasira hayakuzuiwa na polisi, walinzi wala hatari za virusi vya Corona; sehemu yao ikiwa na tabia ya amani, ikiandamana kudai haki za kiraia, kuwawajibisha wauaji na kurekebisha jeshi la polisi. Sehemu ya pili ilikusudia kushambulia vituo vya serikali, hasa polisi, na kuvichoma na kuviharibu, ambapo Rais Trump alitangaza kuwa ni harakati ya Antifa ya mrengo wa kushoto inayopinga vikali urasilimali! Na sehemu ya tatu ikifanya uporaji, wizi, na vitendo vya uharibifu.
Ukweli wa polisi wa Marekani ambao watu weupe ndio uti wa mgongo wake umezoea kuwadhalilisha wakazi weusi, na wengi wao wameuawa mikononi mwa polisi. Baadhi ya matukio hayo yalirekodiwa kama ilivyokuwa katika kisa cha hivi karibuni cha mauaji ya Floyd. Matukio haya si nadra kutokea, bali yanajirudia; ubaguzi wa rangi nchini Marekani ni jambo linalohisiwa na la wazi katika jamii zao.
Lakini kuna sababu zilizofanya mauaji ya Floyd mnamo 25/05/2020 katika mji wa Minneapolis kupanua wigo wa hasira ya umma dhidi ya sera ya ubaguzi wa rangi inayofanywa na vyombo vya dola nchini Marekani dhidi ya watu weusi hasa. Sababu hizi nyingine ni za zamani na nyingine ni mpya, miongoni mwa sababu hizi ni:
a- Kufeli kwa mchakato wa muungano wa kijamii (integration) katika jamii ya Marekani: Jamii ya sasa ya Marekani ilianzishwa kwa misingi ya ubaguzi wa rangi. Wahamiaji wa Kiingereza hasa, na Wazungu kwa ujumla, walitawala Marekani juu ya miili ya mamilioni ya Wahindi Wekundu (Red Indians), ambao ndio wenyeji asilia. Kutokana na mahitaji ya kazi katika makoloni mapya, watumwa waliletwa kutoka Afrika. Hivyo, Wamarekani wanawatazama watu wote wenye asili ya Afrika kama watumwa, na hilo lilikuwa rasmi kwa karne nyingi, ambapo Waafrika hawa walikuwa wakitengwa kibaguzi na kufanyishwa kazi za suluba katika mashamba na viwanda vya watu weupe. Sheria ya uraia ya mwaka 1790 ilikuwa ikitoa uraia wa Marekani kwa watu weupe pekee, huku ikikataa kuwatambua watu weusi kama raia. Licha ya Waafrika kupata baadhi ya haki kama kupiga kura katika miaka ya 1860, ubaguzi wa rangi ulibaki kuwa sera rasmi inayotumika Marekani hata baada ya kumalizika kwa vita vya wenyewe kwa wenyewe. Baada ya katikati ya karne ya ishirini, harakati kubwa ilizuka iliyoitwa "Haki za Kiraia" ambapo Martin Luther King alijulikana kama kiongozi wa watu weusi nchini Marekani, na kusababisha kutambuliwa rasmi kwa haki zao kamili kama raia wa Marekani. Kufuatia hayo, Waafrika hawa walidhani kuwa wamepata haki za kiraia ambazo baba zao na babu zao walizikosa, lakini hilo halikubadilisha sana fikra za Wamarekani weupe, ambao waliendelea kuwa na mtazamo duni kwa Waafrika hawa, na vitendo vya kibaguzi viliendelea dhidi yao. Licha ya viongozi wa Marekani kujitapa juu ya mwisho wa ubaguzi, ripoti mbalimbali zinazungumzia kukita mizizi kwa mtazamo wa kibaguzi nchini Marekani dhidi ya wenye asili ya Afrika. Miongoni mwa ishara za ubaguzi dhidi ya watu weusi nchini Marekani ni idadi kubwa ya wafungwa weusi ikilinganishwa na Wamarekani weupe, kuongezeka kwa kiwango cha ukosefu wa ajira miongoni mwao, tofauti kubwa na ya wazi katika wastani wa kipato kati ya familia za Kimarekani zenye asili ya Afrika ikilinganishwa na Wamarekani weupe, pamoja na upungufu mkubwa wa huduma za afya na huduma nyingine katika maeneo yanayokaliwa zaidi na raia weusi yanayoitwa vitongoji vya watu weusi (Black neighborhoods), ikilinganishwa na maeneo ya watu matajiri yenye huduma bora za afya na kodi kubwa ya nyumba yanayokaliwa na Wamarekani weupe.
b- Kuja kwa utawala wa kibaguzi wa Trump na kuwakumbatia wanaodai utukufu wa mbari nyeupe: Makundi yanayomuunga mkono Rais Trump yanaamini katika utukufu wa mbari nyeupe juu ya wengine, na haya ni makundi yaliyopandishwa hadhi baada ya Trump kuingia Ikulu. Watu hawa wamepata katika utu wa Trump kiongozi wa kitaifa kwao. Makundi haya yanachanganyika na Wakristo wa Kiinjili (Evangelicals) ambao wanaongeza rangi ya kidini katika utukufu huu. Kupitia kauli za wazi za Rais Trump dhidi ya Waislamu na kuwazuia baadhi yao kupata visa za kuingia Marekani, kauli zake dhidi ya Wameksiko, na mipango yake aliyotekeleza sehemu yake kwa kujenga ukuta kwenye mpaka wa Meksiko, vita vyake vya kibiashara dhidi ya China, na kuuita virusi vya Corona kuwa "virusi vya Kichina", kumeibuka wimbi la uadui dhidi ya Wachina ndani ya Marekani. Pia, uvumilivu wake kwa maandamano ya Wanazi mamboleo (Neo-Nazis) katika jimbo la Virginia mwaka 2017, lugha yake isiyokosa udhalilishaji anayozungumzia makundi madogo, pamoja na maoni yake juu ya mauaji ya Floyd "mweusi" na umuhimu wa kukandamiza harakati za maandamano zinazounga mkono haki za "weusi" nchini Marekani... kutokana na hayo yote, Rais Trump amekuwa mmoja wa vichocheo vikubwa vya ubaguzi wa rangi nchini Marekani. Hivyo, kiwango cha vitendo vya uadui kimeongezeka dhidi ya watu weusi, Waislamu, Wameksiko na Wachina nchini Marekani wakati wa utawala wake, na wameanza kutazamwa zaidi kuliko hapo awali kama wavamizi waliokuja kupokonya Wamarekani fursa zao za kazi na kupora utajiri wa Marekani. Hivyo ubaguzi wa rangi umekuwa dhahiri katika sekta nyingi za jamii ya Marekani.
c- Athari za virusi vya Corona ndani ya jamii ya Marekani: Miongoni mwa sababu zilizoongeza moto wa maandamano kufuatia mauaji ya Floyd nchini Marekani, ni kwamba yalikuja sambamba na kusambaa kwa virusi vya Corona na karantini iliyoambatana nayo, ambayo ilileta dhiki kwa Wamarekani kwa upande mmoja. Kwa upande mwingine, ilileta ukosefu mkubwa wa ajira hivyo kuongeza wasiwasi wa Wamarekani juu ya hatma yao. Kwa upande wa tatu, Wamarekani waliona kufeli kukubwa kwa serikali yao katika kushughulikia janga hilo, ambapo kulikuwa na upungufu mkubwa wa vifaa vya matibabu na kushindwa kujiandaa kwa virusi hivyo, ingawa Marekani ilipigwa na wimbi la virusi baada ya Ulaya na China jambo ambalo liliipa nafasi nzuri ya kujiandaa lakini haikutumiwa. Pia, kuchanganyikiwa kwa utawala wa Marekani katika kushughulikia janga hilo kulisababisha mgawanyiko mwingine katika ulingo wa kisiasa wa Marekani kuhusiana na namna utawala wa Trump ulivyoshughulikia krisi ya janga hilo. Miongoni mwa masuala ya ndani ya kina na muhimu ni kwamba jamii ya Marekani imeongezeka kuhisi ubaya wa mfumo wa Urasilimali. Mchakato wa ugawaji wa utajiri nchini Marekani unazidi kuwa mbaya kwa kasi ya kutisha kwa faida ya kundi dogo sana la mabepari, wamiliki wa kundi la ushawishi wa kisiasa (lobbies), siasa ambayo inaelekea katika kuwapa msamaha zaidi wa kodi wakati ambapo wenye kipato cha kati na kidogo wanabeba mzigo mkubwa wa kodi zinazomuumiza mwananchi. Maandamano haya ya Marekani yameonyesha nguvu inayokua ya harakati inayopinga urasilimali nchini Marekani ya Antifa, ambayo Rais Trump alitaka iainishwe kama ya kigaidi. Ni harakati ile ile iliyohimiza kukaliwa kwa masoko ya hisa katika Wall Street kama nembo kubwa ya urasilimali baada ya krisi ya kifedha ya 2008. Harakati hii inazidisha wafuasi wake na kukita mizizi zaidi katika jamii ya Marekani, ikihimiza ghasia dhidi ya urasilimali, na ndiyo inayotuhumiwa leo kwa kuwaongoza waandamanaji kuchoma na kuharibu taasisi za serikali kama vituo vya polisi.
- Haya yote yamekuwa na athari katika sera ya kigeni ya Marekani, nazo ni athari zenye uzito kwa sababu zifuatazo:
a- Hali ya mgawanyiko nchini Marekani: Utawala wa Trump tangu 2017 umeonyesha kuwa Marekani haiko katika umoja, na kuna sera nyingi ambazo Wamarekani wamegawanyika kwazo kama vile vita, misaada ya kimataifa inayotolewa na Marekani kwa vibaraka wake ulimwenguni, sera za kodi, kushughulika na makundi madogo, uhamiaji, na sera nyingine nyingi. Lakini kwa kuja kwa Rais Trump, yeye mwenyewe amekuwa miongoni mwa sababu kuu za mgawanyiko nchini Marekani. Utu wake, ukiwa na sifa za kiburi kilichopitiliza, kung'ang'ania madaraka, kupenda sifa kupita kiasi, ukosefu wa hekima, na mwelekeo wa kuingia katika migogoro ya ndani na kuonyesha furaha kwa kuwaponda wapinzani wake, yote hayo yameifanya Marekani kugawanyika kweli kuhusu Rais Trump, wapo wanaomuunga mkono na wanaompinga. Kufutwa kazi na kujiuzulu kumeongezeka katika nguzo za utawala wake kwa kiwango ambacho hakijawahi kutokea kwa rais yeyote wa Marekani aliyepita. Krisi ya virusi vya Corona na malumbano kati ya Rais na magavana wa baadhi ya majimbo yameonyesha kuongezeka kwa ukali wa mgawanyiko wa Marekani, na mgawanyiko huu unaharibu ulingo wa kisiasa na kifedha wa Marekani, jambo ambalo linaakisi katika jamii nzima. Namna Rais na utawala wake walivyoshughulikia krisi ya maandamano ya umma pia imekuwa sababu kubwa ya kulisha mgawanyiko huo; Trump anapinga harakati za maandamano baada ya mauaji ya Floyd na anataka kuweka usalama kwa nguvu, jambo ambalo chama cha Democratic na magavana wa majimbo wanampinga. Hata Waziri wake wa Ulinzi aliomba radhi kwa kushiriki na Rais katika ziara ya kanisa lililo karibu na Ikulu baada ya askari wa usalama kuwaondoa waandamanaji waliokuwa karibu nalo, jambo ambalo lilichukuliwa kama propaganda ya kisiasa kwa Trump. Miongoni mwa mifano ya hivi karibuni ya migogoro hii na ukali wake ni (mawaziri wa ulinzi wa zamani wa Marekani na makumi ya maafisa wa kijeshi walimtuhumu Rais Trump — katika barua ya pamoja — kwa kuisaliti kiapo na katiba, kwa kufikiria kupeleka jeshi kukabiliana na waandamanaji; miongoni mwa waliotia saini alikuwa Waziri wa Ulinzi wa zamani James Mattis. Al-Jazeera Net, 07/06/2020). Suala hilo halikuishia kwa mawaziri wa zamani wa ulinzi pekee, bali lilimjumuisha hata wa sasa kwa namna kali. Kwa mujibu wa chanzo hicho hicho (CNN ilinukuu afisa katika Wizara ya Ulinzi ya Marekani Pentagon akisema kuwa Rais Donald Trump aliomba kupelekwa kwa askari elfu kumi katika mji mkuu Washington na miji mingine ya Marekani ili kukabiliana na maandamano ya wiki iliyopita, na kwamba Waziri wa Ulinzi Mark Esper, na Mkuu wa Majeshi Mark Milley walikataa ombi hilo, kufuatia maandamano makubwa huko Washington na miji mingine ya Marekani na Ulaya dhidi ya ubaguzi wa rangi na ukatili wa polisi. Jarida la New Yorker lilitaja kuwa limepata habari kutoka vyanzo vya ndani ya Ikulu kuhusu kutokea kwa mzozo wa maneno kati ya Rais Trump na Jenerali Mark Milley. Jarida hilo lilieleza kuwa Jenerali Milley alipaza sauti yake mbele ya Rais akipinga ombi lake la kuingiza jeshi mitaani katika miji ya Marekani ili kumaliza maandamano, kwani Milley anaona kuwa kuingia kwa jeshi mitaani ni kinyume cha sheria).
b- Kipindi cha uchaguzi wa rais: Kilichozidisha suala hili ni kwamba maandamano haya yamezuka sambamba na kampeni za uchaguzi kwa wagombea wote wawili; wa Democratic Joe Biden na wa Republican Trump. Ikiwa Rais Trump anahisi wasiwasi mkubwa juu ya mustakabali wake kama Rais na anataka kuchaguliwa tena mnamo Novemba mwaka huu — na suala hili ndilo kipaumbele namba moja kwake — lakini chanzo kikuu cha wasiwasi kwake ni athari za virusi vya Corona na athari zake katika uchumi wa Marekani, na kupoteza kwa mamilioni ya Wamarekani fursa zao za kazi, na kile kinachosemwa juu ya kushindwa kwake kushughulikia krisi ya virusi. Anahofia kuwa hilo litakuwa sababu itakayotumiwa na mshindani wake wa Democratic dhidi yake katika kampeni za uchaguzi. Kisha leo linakuja wimbi la maandamano ya hivi karibuni ambapo Rais Trump alitaka kuonyesha utu wake kama mtu mwenye nguvu anayeweza kudhibiti usalama na kulinda mali, jambo ambalo linaongeza fursa zake za uchaguzi. Lakini mshindani wake Joe Biden, chama cha Democratic, na nguvu nyingine wanafanya kazi ya kuonyesha hilo kinyume chake; wanamuonyesha kama mtu anayefanya kazi ya kuimarisha mgawanyiko nchini Marekani, na asiyeweza kutibu majeraha yaliyopata jamii ya Marekani baada ya tukio la mauaji ya Floyd na maandamano, na wanambebesha dhima ya ghasia na machafuko katika maandamano kutokana na kauli zake kali dhidi ya waandamanaji.
c- Ukandamizaji wa dola dhidi ya maandamano: Nchi za ulimwengu zimeshuhudia namna ya kuumiza na ya kikatili ambayo serikali ya Marekani inashughulika nayo dhidi ya maandamano ya umma, na kauli za Rais juu ya kuweka usalama kwa nguvu, mbwa wakali, na silaha hatari zaidi. Zimeshuhudia maelfu ya wafungwa, marungu, na mabomu ya machozi nchini Marekani, baada ya nchi hiyo kuwa imekingwa na matukio kama haya kwa miongo mingi. Haya yote yanaifanya Marekani kupoteza hoja ambayo imekuwa ikiitumia dhidi ya wapinzani wake duniani kote chini ya mada za haki za binadamu, haki ya kutoa maoni, kuunga mkono upinzani na mengineyo. Hili lina athari ya moja kwa moja, kwani linafanya sera ya kigeni ya Marekani kupoteza moja ya sababu zake maarufu za kimataifa. Kinachothibitisha hilo ni kile alichokisema msemaji wa Wizara ya Kigeni ya Urusi Maria Zakharova, kwamba ("Kuanzia mwishoni mwa Mei na mapema Juni 2020, Marekani inapoteza haki yoyote ya kutoa maoni yoyote kwa yeyote duniani kuhusu masuala ya haki za binadamu". Zakharova aliongeza akizungumzia namna mamlaka za Marekani zinavyoshughulika na waandamanaji wanaoshiriki katika maandamano dhidi ya ubaguzi wa rangi na ukatili wa polisi nchini Marekani: "Imeisha! Kuanzia sasa hawana haki hiyo tena." Youm7, 02/06/2020).
- Hivyo basi, ubaguzi wa rangi umekita mizizi nchini Marekani. Unaweza kunyamaza kidogo lakini unachemka sana. Huu ni ugonjwa wa kifikra katika asili ya kuanzishwa kwa mfumo wa Marekani wa urasilimali, bali hakuna mfumo wowote uliotungwa na mwanadamu ambao hauna ubaguzi huu kwa sababu uko chini ya matamanio ya wanadamu na hamu zao zinazoamua ubaguzi wa mweupe juu ya mweusi, na mwekundu juu ya njano... hata kama ubaguzi huu utawaletea madhara yote wengine, na hata wao wenyewe baadae!
Ni Uislamu pekee ndio ulioondoa, na unaondoa, ubaguzi huu wa rangi. Hakuna upendeleo ndani yake kati ya watu kwa rangi, vyeo, au utajiri, bali wote ni sawa, hawapishani isipokuwa kwa ucha Mungu. Mwenyezi Mungu (swt) anasema:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِير
"Enyi watu! Hakika Sisi tumewaumbeni kutokana na mwanamume na mwanamke, na tukawafanya kuwa mataifa na makabila ili mjuane. Hakika aliye bora zaidi miongoni mwenu mbele ya Mwenyezi Mungu ni yule mwenye ucha Mungu zaidi. Hakika Mwenyezi Mungu ni Mjuzi, Mwenye habari." (QS. Al-Hujurat [49]: 13)
Na Mtume ﷺ anasema katika yale aliyoyatoa Al-Baihaki (384 H - 458 H) kutoka kwa Abi Nadhrah, kutoka kwa Jabir bin Abdullah amesema: Mtume ﷺ alituhutubia katikati ya siku za Tashreeq (Hija ya kuaga), akasema:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ رَبَّكُمْ وَاحِدٌ، وَإِنَّ أَبَاكُمْ وَاحِدٌ، أَلا لا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ، وَلا لِعَجَمِيٍّ عَلَى عَرَبِيٍّ، وَلا لأَحْمَرَ عَلَى أَسْوَدَ، وَلا أَسْوَدَ عَلَى أَحْمَرَ، إِلا بِالتَّقْوَى، إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ، أَلا هَلْ بَلَّغْتُ؟
"Enyi watu, hakika Mola wenu ni Mmoja, na baba yenu ni mmoja. Sikilizeni, hakuna ubora kwa Mwarabu juu ya asiyekuwa Mwarabu, wala kwa asiyekuwa Mwarabu juu ya Mwarabu, wala kwa mwekundu juu ya mweusi, wala kwa mweusi juu ya mwekundu, isipokuwa kwa ucha Mungu. Hakika mbora wenu zaidi mbele ya Mwenyezi Mungu ni yule mwenye ucha Mungu zaidi. Je, nimefikisha?"
Wakasema: "Ndiyo, Ewe Mtume wa Mwenyezi Mungu." Akasema: "Basi aliyepo amfikishie asiyekuwepo." Na alitoa mfano wake Al-Busiri (762 H - 840 H), na pia alitoa mfano wake At-Tabarani (260 H - 360 H) na akasema katika riwaya yake: "Wala mweusi juu ya mweupe, wala mweupe juu ya mweusi."
Hivyo basi, Uislamu pekee ndio unaofuta ubaguzi wa rangi, kwani umeteremshwa na Mola wa walimwengu, na unaongoza kwenye haki, na unaeneza kheri katika pembe za dunia.
أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ
"Je, yule anayeongoza kwenye haki ana haki zaidi ya kufuatwa, au yule asiyeongozeka isipokuwa aongozwe? Basi mna nini? Mnahukumu vipi?" (QS. Yunus [10]: 35)